Τετάρτη 5 Σεπτεμβρίου 2018

Kurt Vonnegut – Χάρισον Μπέργκερον

O Κουρτ Βόνεγκατ (1922 – 2007) ήταν Αμερικανός δημοσιογράφος, δοκιμιογράφος, θεατρικός συγγραφέας και μυθιστοριογράφος. Θεωρείται μια απ’ τις σημαντικές φιγούρες του λογοτεχνικού μεταμοντερνισμού, τόσο από άποψη ύφους όσο και στη σύσταση της πλοκής των έργων του. Το στυλ που υιοθετεί στα έργα του είναι λόγια κοφτά, απότομα μέσα σε μικρές, συμπυκνωμένες προτάσεις γεμάτες αγωνία, κάτι που τον διαφοροποιεί απ’ το μορφολογικό υπόβαθρο των προκατόχων του, της λεγόμενης «Χαμένης Γενιάς» ή του κινήματος των μπήτνικς αργότερα. Ακόμη δε, το έντονο αυτοβιογραφικό στοιχείο στα περισσότερα έργα του καταργεί τις απαραίτητες αποστάσεις μεταξύ του συγγραφέα, του ήρωα της πλοκής και του συνολικού έργου τέχνης εν γένει. Κυρίως έγραψε διηγήματα και μυθιστορήματα «pulp fiction», επιστημονική φαντασία, μαύρες κωμωδίες και σατιρικά έργα. Ο ίδιος αναφέρει ως βασική επιρροή του τον Τζωρτζ Όργουελ για την ευαισθησία με την οποία αντιμετωπίζει τους φτωχούς και για τις σοσιαλιστικές του ιδέες. Πλην του Όργουελ, έντονες επιρροές δέχτηκε μεταξύ άλλων και από τον Άλντους Χάξλεϊ, τον Χένρι Ντέιβιντ Θορώ, τον Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω και τον Τζόναθαν Σουίφτ. Αυτή τη στιγμή, στα ελληνικά κυκλοφορούν τα έργα του Ένας άνθρωπος χωρίς πατρίδαΣφαγείο νούμερο 5Οι σειρήνες του ΤιτάναΑν αυτό δεν είναι ωραίο τότε τί είναι;.
O Χάρισον Μπέργκερον είναι ένα μικρό διήγημα επιστημονικής φαντασίας με έντονο σατιρικό και δυστοπικό χαρακτήρα. Γράφτηκε από τον Βόνεγκατ το 1960, πρωτοεκδόθηκε στο Magazine of Fantasy andScience Fiction και τελικά συμπεριλήφθηκε το 1968 στη συλλογή διηγημάτων του συγγραφέα υπό τον τίτλο Welcome to the MonkeyHouseΟ οργουελικός «Χάρισον Μπέργκερον» έτυχε θετικής υποδοχής ενώ αρχικά αξιοποιήθηκε από το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Αυτό που έχει ενδιαφέρον από ανεκδοτολογικής άποψης είναι ότι, ενώ κατά τις δεκαετίες του ’70 και ’80 οι νέοι διδάσκονταν τον Χάρισον Μπέργκερον, που στα μάτια τους αντικατόπτριζε τον αμερικανικό τρόπο ζωής, δηλαδή τον ελεύθερο άνθρωπο, και, ως εκ τούτου, το έργο χρησίμευε ως ιδεολογικό εργαλείο έναντι του σοβιετικού μοντέλου της εξαναγκαστικής ισότητας των ανθρώπων όπου αυτοί που ξεχώριζαν (βλ. και ασκούσαν κριτική στο καθεστώς) είχαν την τύχη που όλοι γνωρίζουμε, κατά τις τελευταίες δεκαετίες που ο αμερικανικός δημόσιος λόγος παράτησε το ιδεώδες της ελευθερίας προς όφελος της ισότητας –ιδίως διαμέσου των ακτιβιστών κοινωνικής δικαιοσύνης που ευαγγελίζονται «ίσα δικαιώματα για όλους»–, το διήγημα εγκαταλείφθηκε από την Αριστερά και τους φιλελεύθερους ως νεοσυντηρητικό και ο Χάρισον Μπέργκερον από επαναστάτης έγινε φασίστας. Πολύ αμφίβολο είναι αν με τη σύγχρονη απαξίωση που βιώνει ο Χάρισον Μπέργκερον, μάλλον απαξίωση παραπλήσια μ’ αυτή που έχει να αντιμετωπίσει το 2081, θα προτείνεται στις μέρες μας από τις διευθύνσεις του εκπαιδευτικού συστήματος των ΗΠΑ σαν ανάγνωσμα νεανικής και εφηβικής λογοτεχνίας.

Το έτος ήταν 2081 και, επιτέλους, όλοι ήταν ίσοι. Δεν ήταν απλώς ίσοι ενώπιον του Νόμου και του Θεού. Ήταν ίσοι ολοκληρωτικά. Κανείς δεν ήταν πιο έξυπνος από κανέναν άλλον. Κανείς δεν ήταν πιο όμορφος από κανέναν άλλον. Κανείς δεν ήταν πιο δυνατός ή πιο γρήγορος από κανέναν άλλον. Όλη αυτή η ισότητα προέκυψε από την 211η, τη 212η και τη 213η Τροπολογία του Συντάγματος και από την αδιάκοπη επαγρύπνηση των εκπροσώπων της Γενικής Γραμματείας Ισοζυγισμού των ΗΠΑ.

Παρ’ όλα αυτά, μερικά πράγματα αναφορικά με τη ζωή εξακολουθούσαν να μην πηγαίνουν αρκετά καλά. Για παράδειγμα, ο Απρίλης εξακολουθούσε να τρελαίνει τους ανθρώπους, αυτή τη φορά επειδή δεν ήταν άνοιξη. Kαι ήταν κατά τη διάρκεια αυτού του δροσερού μήνα που οι άνθρωποι της Γ.Γ.Ι. απομάκρυναν τον Χάρισον, τον 14χρονο γιο του Τζωρτζ και της Χέιζελ Μπρέργκερον, απ’ τους γονείς του.
Ήταν τραγικό, δε χωρά αμφιβολία, αλλά ο Τζωρτζ και η Χέιζελ δεν μπορούσαν να το σκεφτούν και πολύ καθαρά. Η Χέιζελ είχε τον πλέον αντιπροσωπευτικό μέσο όρο ευφυίας, που σήμαινε ότι, πέρα από σύντομα ξεσπάσματα, δεν μπορούσε να σκεφτεί πάνω σε τίποτα. 
Ο Τζωρτζ, αν και η ευφυία του ήταν αρκετά υψηλότερη του κανονικού, είχε μια μικρή ραδιοσυσκευή νοητικού ισοζυγισμού στο αυτί του. Ήταν υποχρεωμένος από τον νόμο να την φοράει όλη την ώρα. Η συσκευή ήταν συντονισμένη με έναν κυβερνητικό πομπό. 
Ανά 20 δευτερόλεπτα στο περίπου, ο πομπός θα έστελνε έναν διατρητικό θόρυβο προκειμένου να αποτρέπει τους ανθρώπους σαν τον Τζωρτζ απ’ το να αποκτήσουν αθέμιτο πλεονέκτημα του μυαλού τους.
Ο Τζωρτζ και η Χέιζελ έβλεπαν τηλεόραση. Στα μάγουλα της Χέιζελ κυλούσαν δάκρυα, αλλά προς στιγμήν είχε ξεχάσει τον λόγο.
Στην οθόνη της τηλεόρασης έδειχνε μπαλαρίνες.
Ένας βομβητής ακούστηκε στο κεφάλι του Τζωρτζ. Οι σκέψεις του τινάχτηκαν πανικόβλητες, όπως οι διαρρήκτες στο άκουσμα του συναγερμού.
«Ήταν ένας πραγματικά όμορφος χορός, αυτός ο χορός που μόλις χόρεψαν», είπε η Χέιζελ.
«Αχμ», είπε ο Τζωρτζ.
«Αυτός ο χορός… ήταν ωραίος», είπε η Χέιζελ.
«Ω ναι», είπε ο Τζωρτζ. Προσπάθησε για λίγο να σκεφτεί τις μπαλαρίνες. Δεν ήταν και τόσο καλές – σίγουρα όχι καλύτερες απ’ οποιονδήποτε άλλον, τέλος πάντων. 
Ήταν δεμένες με υαλοστάτες και κουβαλούσαν τσουβάλια γεμάτα σκάγια, και τα πρόσωπά τους ήταν καλυμμένα με μάσκες ώστε να μην νιώσει κανένας, στη θέα μιας ελεύθερης και χαριτωμένης χειρονομίας ή ενός όμορφου προσώπου, σαν να γκρεμίστηκε κανένας φούρνος. 
Ο Τζωρτζ φλέρταρε με την αμυδρή ιδέα πως οι χορευτές δεν θα έπρεπε να είναι ισοζυγισμένοι. Αλλά δεν τα κατάφερε να πάει πολύ μακριά με τις σκέψεις του προτού τις διασκορπίσει ένας νέος θόρυβος στο ακουστικό του.
Ο Τζωρτζ ανατρίχιασε. Το ίδιο και δύο απ’ τις οχτώ μπαλαρίνες.
Η Χέιζελ τον είδε να ανατριχιάζει. Μιας και η ίδια δεν είχε συσκευή νοητικού ισοζυγισμού, ήταν αναγκασμένη να ρωτήσει τον Τζωρτζ ποιος ήταν ο τελευταίος ήχος.
«Ακούστηκε σαν κάποιος να χτυπούσε ένα μπουκάλι γάλα με βαριοπούλα», είπε ο Τζωρτζ.
«Θα υπέθετα ότι αυτό θα ήταν πραγματικά ενδιαφέρον, να ακούς όλους αυτούς τους διαφορετικούς ήχους», είπε η Χέιζελ με λίγη δόση ζήλειας. «Όλους αυτούς τους ήχους που σκαρφίζονται».
«Πουφ!», είπε ο Τζωρτζ.
«Αχ και να ήμουν Γενική Γραμματέας Ισοζυγισμού, ξέρεις τι θα έκανα;» είπε η Χέιζελ. Η Χέιζελ, εδώ που τα λέμε, έμοιαζε απίστευτα με τη Γενική Γραμματέα Ισοζυγισμού, μια γυναίκα ονόματι Νταϊάνα Μουν Γκλάμπερς. «Αν ήμουν η Νταϊάνα Μουν Γκλάμπερς», είπε η Χέιζελ, «θα έβαζα τις Κυριακές να ακούγονται καμπάνες – τίποτα άλλο πέρα από καμπάνες. Σαν φόρο τιμής στη θρησκεία».
«Αν ήταν απλώς καμπάνες, θα μπορούσα να σκέφτομαι», είπε ο Τζωρτζ.
«Τότε, ίσως να τις έκανα πολύ δυνατές», είπε η Χέιζελ. «Σκέφτομαι ότι θα ήμουν καλή Γενική Γραμματέας Ισοζυγισμού».
«Τόσο καλή όσο οποιοσδήποτε άλλος», είπε ο Τζώρτζ.
«Ποιος άραγε θα μπορούσε να ξέρει καλύτερα από μένα πως είναι να είσαι κανονικός;» είπε η Χέιζελ.
«Σωστά», είπε ο Τζωρτζ. Άρχισε να έχει εκλάμψεις για τον μη-κανονικό γιο του που πλέον βρίσκεται στη φυλακή, για τον Χάρισον, αλλά ένας οπλοχαιρετισμός εικοσιμίας ριπών στο κεφάλι του έβαλε ένα τέλος.
«Αμάν!» είπε η Χέιζελ. «Αυτό πρέπει να πόνεσε, ε;»
Πόνεσε τόσο πολύ που ο Τζωρτζ χλόμιασε και έτρεμε, και δάκρυα κυλούσαν στο χείλος των κοκκινισμένων του ματιών. Δύο απ’ τις οχτώ μπαλαρίνες σωριάστηκαν στο πάτωμα του στούντιο, κρατώντας τους κροτάφους τους.
«Μου φαίνεσαι έτσι ξαφνικά πολύ κουρασμένος», είπε η Χέιζελ. «Γιατί δεν ξαπλώνεις αγάπη μου στον καναπέ, ώστε να ακουμπήσεις τον σάκο ισοζυγισμού στα μαξιλάρια;». Η Χέιζελ αναφερόταν σ’ ένα εικοσάκιλο πάνινο σακί γεμισμένο με σκάγια, το οποίο ήταν περασμένο με λουκέτο γύρω απ’ τον λαιμό του Τζωρτζ. «Πήγαινε και άσε τον σάκο για λιγάκι», του είπε. «Δεν με πειράζει αν δεν είμαστε ίσοι για λίγο».
Ο Τζωρτζ ζύγισε το σακί με τα χέρια του. «Δεν με ενοχλεί», είπε. «Δεν του δίνω σημασία πλέον. Είναι απλά ένα κομμάτι του εαυτού μου».
«Δείχνεις πολύ κουρασμένος τελευταία… σαν να έχεις σαπίσει» είπε η Χέιζελ. «Αχ και να υπήρχε κάποιος τρόπος να κάνουμε μια μικρή τρύπα στον πάτο του σάκου και απλά να βγάλουμε μερικά σκάγια. Μόνο μερικά».
«Δυο χρόνια φυλακή και 2000 δολάρια πρόστιμο για κάθε σβόλο», είπε ο Τζωρτζ. «Δε θα το ‘λεγα και κελεπούρι».
«Αν μπορούσες απλά να αφαιρείς κάποια όταν γυρνάς σπίτι απ’ τη δουλειά; Εννοώ… Δεν ανταγωνίζεσαι κανέναν εδώ πέρα. Απλά αράζεις».
«Αν προσπαθούσα να το ξεφορτωθώ», είπε ο Τζωρτζ, «τότε κι άλλοι άνθρωποι θα το ξεφορτώνονταν… και σύντομα θα επιστρέφαμε στον Μεσαίωνα ξανά, με όλους να είναι εναντίον όλων. Και δεν θα σου άρεσε κάτι τέτοιο, έτσι δεν είναι;».
«Θα το μισούσα», είπε η Χέιζελ.
«Άνα γεια σου», είπε ο Τζωρτζ. «Τη στιγμή που οι άνθρωποι αρχίζουν να παραβαίνουν τους νόμους, τι νομίζεις ότι θα συμβεί στην κοινωνία;»
Αν η Χέιζελ δεν ήταν ικανή να απαντήσει σ’ αυτή την ερώτηση, ο Τζωρτζ δεν θα της την είχε απευθύνει καν. Μια σειρήνα ηχούσε στο κεφάλι του.
«Υποθέτω ότι θα καταρρεύσει», είπε η Χέιζελ.
«Τί θα καταρρεύσει;», είπε ο Τζωρτζ ανέκφραστα.
«Η κοινωνία», είπε η Χέιζελ με όχι και τόση σιγουριά. «Αυτό δεν ήταν που μόλις είπες;».
«Ποιος ξέρει;», είπε ο Τζωρτζ.
Το τηλεοπτικό πρόγραμμα ξαφνικά διακόπηκε για ένα έκτακτο δελτίο ειδήσεων. Στην αρχή δεν ήταν ξεκάθαρο ποια ήταν η έκτακτη είδηση εφόσον ο παρουσιαστής, όπως κάθε παρουσιαστής, κεκέδιζε. Για περίπου μισό λεπτό, σε μια ανάστατη κατάσταση, ο παρουσιαστής προσπαθούσε να προσφωνήσει το «Κυρίες και Κύριοι». Τελικά τα παράτησε, δίνοντας το δελτίο της είδησης σε μια μπαλαρίνα να το διαβάσει.
«Αχ δεν πειράζει…», είπε η Χέιζελ για τον παρουσιαστή, «…το πάλεψε. Αυτό είναι το σημαντικό. Πάλεψε, με τα εφόδια που του έδωσε ο Θεός, για το καλύτερο δυνατό. Θα πρέπει να του κάνουν μια γενναία αύξηση που το πάλεψε τόσο σκληρά».
«Κυρίες και Κύριοι», είπε η μπαλαρίνα διαβάζοντας την έκτακτη είδηση. Θα πρέπει να ήταν τρομερά όμορφη, γιατί η μάσκα που φορούσε ήταν χυδαία. Και ήταν εύκολο να διαπιστώσει κανείς ότι ήταν η πιο δυνατή και η πιο χαριτωμένη απ’ όλες τις χορεύτριες, εφόσον τα τσουβάλια ισοζυγισμού της ήταν τόσο βαριά όσο αυτά που φορτώνουν σε άντρες που ζυγίζουν 90 κιλά.
Κι έπρεπε ευθύς να απολογηθεί για τη φωνή της, η οποία ήταν μια τα μάλα αθέμιτη φωνή για γυναικεία φωνή. Η φωνή της ήταν μια τρυφερή, λαμπρή, αιώνια μελωδία. «Με συγχωρείτε…», είπε, και το πήρε πάλι απ’ την αρχή ώστε να κάνει τη φωνή της απόλυτα αντιανταγωνιστική.
«Ο Χάρισον Μπέργκερον, ηλικίας 14 ετών», είπε κακαρίζοντας σαν την κάργια, «μόλις δραπέτευσε απ’ το κελί του, όπου τελούσε υπό κράτηση με την υποψία του σχεδιασμού ανατροπής της κυβέρνησης. Είναι ιδιοφυία, είναι αθλητής, είναι υπο-ισοζυγισμένος και θεωρείται εξαιρετικά επικίνδυνος».
Μια αστυνομική φωτογραφία του Χάρισον Μπέργκερον εμφανίστηκε αστραπιαία στην οθόνη – ανάποδα, μετά πλαγίως, ανάποδα ξανά, μετά από κάτω προς τα πάνω. Ήταν μια ολόσωμη φωτογραφία του Χάρισον με φόντο μια κλίμακα βαθμονόμησης σε μέτρα και εκατοστά.
Η υπόλοιπη εμφάνιση του Χάρισον ήταν αποκριάτικη και μεταλλική. Κανείς μέχρι τότε δεν είχε αντέξει μεγαλύτερες συσκευές ισοζυγισμού. H ανάπτυξή του ξεπερνούσε τα εμπόδια πολύ πιο γρήγορα απ’ αυτά που μπορούσαν να σκαρφιστούν οι άνθρωποι της Γ.Γ.Ι. Αντί για την μικροσκοπική συσκευή στο αυτί για τον νοητικό του ισοζυγισμό, του είχαν φορέσει ένα ζευγάρι πελώριων ακουστικών, και γυαλιά με χοντρούς κυματιστούς φακούς. Τα γυαλιά είχαν σκοπό όχι μόνο να τον καθιστούν σχεδόν τυφλό, αλλά, πέραν τούτου, να του προκαλούν και επίμονους πονοκεφάλους.
Σε όλο του το σώμα υπήρχαν κρεμασμένα παλιοσίδερα. Κανονικά, υπήρχε πάντα ένα είδος συμμετρίας, μια στρατιωτική ευταξία στις συσκευές ισοζυγισμού που παρέχονταν στους δυνατούς ανθρώπους, αλλά ο Χάρισον έμοιαζε με κινούμενη μάντρα. Στον αγώνα του για ζωή, ο Χάρισον κουβαλούσε 135 κιλά εξοπλισμό πάνω του.
Και, για να αντισταθμίσουν την ομορφιά του, οι άνθρωποι της Γ.Γ.Ι. απαιτούσαν να φοράει για μύτη ένα κόκκινο καουτσουκένιο μπαλάκι όλη την ώρα, να έχει ξυρισμένα φρύδια και ακόμη να καλύπτει τα λευκά δόντια του με μαύρες θήκες από σάπιες κουφάλες.
«Αν δείτε αυτό το αγόρι…», είπε η μπαλαρίνα, «μην προσπαθήσετε, επαναλαμβάνω, μην προσπαθήσετε να τα βγάλετε πέρα μαζί του».
Ακούστηκε η στριγκλιά μιας πόρτας που ξεριζώθηκε απ’ τους μεντεσέδες της.
Ουρλιαχτά και κραυγές απόγνωσης έρχονταν απ’ την τηλεόραση. Η φωτογραφία του Χάρισον τρεμοπηδούσε όλη την ώρα στην οθόνη, σαν να χόρευε στους ρυθμούς ενός σεισμού.
Ο Τζωρτζ Μπέργκερον διέγνωσε σωστά τον σεισμό – και πως θα μπορούσε αλλιώς; Ήταν τόσες και τόσες οι φορές που το ίδιο του το σπίτι χόρεψε με τον ίδιο εκκωφαντικό θόρυβο. «Θεέ μου…», είπε ο Τζωρτζ, «…αυτός πρέπει να ‘ναι ο Χάρισον!».
Αυτή η συνειδητοποίηση ανατινάχτηκε απευθείας απ’ το μυαλό του από τον ήχο μιας αυτοκινητιστικής σύγκρουσης.
Όταν ο Τζωρτζ κατάφερε να ανοίξει τα μάτια του ξανά, η φωτογραφία του Χάρισον είχε εξαφανιστεί. Ένας ζωντανός, αναπνέων Χάρισον κάλυψε την οθόνη.
Κλαδαρός, γελοίος και πελώριος, ο Χάρισον στάθηκε στο κέντρο του στούντιο. Το πόμολο της ξεριζωμένης πόρτας του στούντιο βρισκόταν ακόμα στο χέρι του. Μπαλαρίνες, τεχνικοί, μουσικοί και παρουσιαστές γονάτισαν μπροστά του περιμένοντας να πεθάνουν.
«Είμαι ο Αυτοκράτορας!», φώναξε ο Χάρισον. «Μ’ ακούτε; Είμαι ο Αυτοκράτορας! Θα πρέπει να κάνετε όλοι με μιας ό,τι σας λέω!». Πάτησε με δύναμη το πόδι του στο πάτωμα και το στούντιο τραντάχτηκε.
«Ακόμη κι έτσι όπως είμαι τώρα…», ούρλιαξε, «…σακατεμένος, ξεχαρβαλωμένος, εξασθενημένος… είμαι o σπουδαιότερος ηγεμόνας που έχει υπάρξει πάνω στη γη! Τώρα κοιτάξτε με να γίνομαι αυτό που μπορώ να γίνω!».
O Χάρισον έσκισε τα λουριά της πανοπλίας ισοζυγισμού που φορούσε σαν να είναι κωλόχαρτο, λουριά που εγγυόνταν να υποβαστάζουν 225 κιλά.
Τα παλιοσίδερα που ήταν πάνω στον Χάρισον συγκρούστηκαν με το πάτωμα.
O Χάρισον ζούληξε τα δάχτυλά του κάτω απ’ το λουκέτο του χαλιναριού που ήταν ασφαλισμένο στο κεφάλι του. Το χαλινάρι έσπασε σαν να είναι σέλερι. Τα ακουστικά και τα γυαλιά του έγιναν σμπαράλια στον τοίχο.
Εκσφενδόνιζε την καουτσουκένια μύτη του, αποκαλύπτοντας έναν άντρα που θα προκαλούσε δέος ακόμα και στον Θωρ, τον θεό των κεραυνών.
«Επιτρέψτε μου τώρα να διαλέξω την Αυτοκράτειρά μου», είπε κοιτώντας κάτω στο γονατισμένο πλήθος. «Η πρώτη γυναίκα που τολμάει ας σηκωθεί στα πόδια της και ας διεκδικήσει τον εραστή της και τον θρόνο της».
Κυλήσαν μερικές στιγμές και τότε μια μπαλαρίνα σηκώθηκε και λικνίστηκε σαν ιτιά.
O Χάρισον απέσπασε τη συσκευή νοητικού ισοζυγισμού απ’ το αυτί της και την έγδυσε απ’ τον εξοπλισμό σωματικού ισοζυγισμού με ασύλληπτη κομψότητα. Στο τέλος, της έβγαλε τη μάσκα.
Η μπαλαρίνα ήταν εκθαμβωτικά όμορφη.
«Τώρα…», είπε ο Χάρισον κρατώντας της το χέρι, «… τι θα έλεγες θα δείξουμε στους ανθρώπους το νόημα της λέξης “χορός”; Μουσική παρακαλώ!», διέταξε.
Οι μουσικοί χίμηξαν πίσω στις καρέκλες τους και ο Χάρισον αφαίρεσε τις συσκευές ισοζυγισμού κι απ’ αυτούς. «Παίξτε όσο καλύτερα μπορείτε…», τους είπε, «… και θα σας κάνω βαρόνους και δούκες και κόμηδες».
Η μουσική ξεκίνησε. Στην αρχή ήταν κανονική – φτηνή, άθλια, ψεύτικη. Αλλά ο Χάρισον άρπαξε δυο μουσικούς απ’ τις καρέκλες τους και τους κυμάτιζε σαν μπαγκέτες μαέστρου καθώς τραγουδούσε τη μουσική όπως θα ήθελε να παιχτεί. Τους κοπάνησε πίσω στις καρέκλες τους.
Η μουσική ξεκίνησε ξανά και ήταν αισθητά βελτιωμένη.
Ο Χάρισον και η Αυτοκράτειρά του, για κάποιο χρονικό διάστημα, άκουγαν μονάχα τη μουσική – την άκουγαν έντονα προσπαθώντας να συγχρονίσουν τους χτύπους της καρδιάς τους με αυτήν.
Σήκωσαν όλο το βάρος τους με τα δάχτυλα των ποδιών τους.
Ο Χάρισον πέρασε τα μεγάλα χέρια του γύρω απ’ την λιλιπούτεια μέση της κοπέλας, αφήνοντάς την να νιώσει την αιθεριότητά που σε λίγο θα ήταν όλη δική της.
Και τότε, μέσα σε μια έκρηξη χαράς και εξοχότητας, πετάχτηκαν στον αέρα!
Δεν καταργήθηκαν μόνο οι ανθρώπινοι νόμοι, μα και ο νόμος της βαρύτητας και οι μόνοι της κίνησης εξίσου.
Στριφογύριζαν, στροβιλίζονταν, περιστρέφονταν, σπαρταρούσαν, σκιρτούσαν, χοροπηδούσαν και γλιστρούσαν.
Έκαναν άλματα σαν ελάφια στο φεγγάρι.
To ταβάνι του στούντιο είχε δέκα μέτρα ύψος, μα κάθε άλμα έφερνε τους χορευτές όλο και πιο κοντά σ’ αυτό.
Έκανε μπαμ ότι η πρόθεσή τους ήταν να φιλήσουν το ταβάνι. Το φίλησαν.
Και τότε, μηδενίζοντας τη βαρύτητα μέσω του έρωτα και της αγνής βούλησης, παρέμειναν κρεμασμένοι στον αέρα κάτω απ’ το ταβάνι και φιλήθηκαν για αρκετή ώρα.
Ήταν εκείνη τη στιγμή που η Νταϊάνα Μουν Κλάμπερς, η Γενική Γραμματέας Ισοζυγισμού, μπήκε στο στούντιο με μια δεκάρα δίκαννη καραμπίνα. Πυροβόλησε δις και ο Αυτοκράτορας και η Αυτοκράτειρα σκοτώθηκαν πριν καν πέσουν στο πάτωμα.
Η Νταϊάνα Μουν Κλάμπερς όπλισε το δίκαννο ξανά. Στόχευσε τους μουσικούς και τους έδωσε δέκα δευτερόλεπτα μέχρι να ξαναφορέσουν τον εξοπλισμό ισοζυγισμού.
Ήταν εκείνη τη στιγμή που η τηλεόραση των Μπέργκερον έσβησε.
Η Χέιζελ άρχισε να σχολιάζει για το μπλακ-άουτ στον Τζωρτζ. Αλλά ο Τζωρτζ είχε πάει στην κουζίνα για μια μπύρα.
Ο Τζωρτζ επέστρεψε με τη μπύρα, κοκκάλωσε ενώ ένα σήμα νοητικού ισοζυγισμού τον ταρακούνησε. Κατόπιν, κάθισε ξανά. «Έκλαιγες», είπε στην Χέιζελ.
«Αχά», απάντησε εκείνη.
«Για ποιο πράμα;», τη ρώτησε.
«Δε θυμάμαι», είπε εκείνη. «Κάτι πραγματικά άσχημο στην τηλεόραση».
«Τί ήταν;», της είπε.
«Είναι όλα μπερδεμένα στο μυαλό μου», είπε η Χέιζελ.
«Ξέχνα τα άσχημα πράγματα», είπε ο Τζωρτζ.
«Πάντα αυτό κάνω», είπε η Χέιζελ.
«Μπράβο το κορίτσι μου», είπε ο Τζωρτζ. Ανατρίχιασε. O ήχος ενός ηλεκτρικού δραπανοκατσάβιδου ακούστηκε στο κεφάλι του.
«Αμάν… Θα ‘λεγα πως αυτό πρέπει να πόνεσε», είπε η Χέιζελ.
«Αυτό ξαναπές το», είπε ο Τζωρτζ.
«Αμαν…», είπε η Χέιζελ, «… θα ‘λεγα πως αυτό πρέπει να πόνεσε».




Έχουν γίνει διάφορες απόπειρες να χρησιμεύσει το διήγημα ως σενάριο και να μεταφερθεί ο Χάρισον Μπέργκερον στην οθόνη, ίσως ένα από τα πιο πετυχημένα παραδείγματα να είναι το μικρού μήκους 2081.
http://www.respublica.gr/2018/08/column/kurt-vonnegut-harrison-bergeron/

Τετάρτη 29 Αυγούστου 2018

Το πραγματικό κόστος της τροφής

Πολλοί λένε ότι δεν αγοράζουν φρούτα και λαχανικά ή "υγιεινά τρόφιμα" επειδή είναι πολύ ακριβά. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι τα βιολογικά τρόφιμα"κοστίζουν περισσότερο" από τα επεξεργασμένα.Κι όμως το πραγματικό κόστος των φτηνών τροφίμων είναι σήμερα κρυμμένο καθιστώντας τα τρόφιμα μεγάλη εμπορικής κατανάλωσης (συχνά σκουπίδια) φαινομενικά φθηνότερα από ότι 
θα έπρεπε. Είναι γεγονός είναι, ότι ενώ οι τιμές των τροφίμων αυξάνονται, οι περισσότεροι άνθρωποι στον αναπτυγμένο κόσμο δαπανούν λιγότερο από το 10% του συνολικού εισοδήματος του νοικοκυριού τους σε τρόφιμα. Το συνολικό κόστος έχει μειωθεί σημαντικά κατά το τελευταίο μισό αιώνα, από 40-50% των δαπανών των νοικοκυριών. Ο αντίκτυπος των φθηνών, άφθονων τροφίμων στο γενικό βιοτικό επίπεδο είναι, όπως μας λένε, ένα θετικό πράγμα. Ας πάρουμε όμως το παράδειγμα του φθηνού κοτόπουλου. Ένα προϊόν που κάποτε ήταν μια μηνιαία πολυτέλεια έχει γίνει τόσο φθηνό (η αγορά ενός φτηνού κοτόπουλου στο super market κοστίζει τον καταναλωτή 2 ευρώ το κιλό) ώστε οι
οικογένειες έχουν εύκολη πρόσβαση σε φθηνή πρωτεΐνη και ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι αυτό είναι κακό; Αν πιστεύετε ότι ένα κοτόπουλο είναι κοτόπουλο ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο εκτράφηκε, τότε μάλλον μπορεί να υποστηρίξετε ότι το φτηνότερο το κοτόπουλο είναι το καλύτερο. Ωστόσο, αν αυτό το φθηνό κοτόπουλο έχει εκτραφεί σε απάνθρωπες συνθήκες, χρησιμοποιώντας μια τόσο εντατική μέθοδο παραγωγής ώστε τα ζώα να παράγουν τεράστιες ποσότητες τοξικής ρύπανσης, να τρέφονται συνήθως με αντιβιοτικά και να ζουν τρομερά δυστυχισμένες ζωές, τότε ξαφνικά αυτό το φτηνό κοτόπουλο φαίνεται να μην είναι τόσο φθηνό. Είναι μάλλον προϊόν ενός συστήματος που έχει τόσο τεράστιες και καταστρεπτικές συνέπειες για το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία, και το μακροπρόθεσμο κόστος του υπερβαίνει κατά πολύ τη βραχυπρόθεσμη εξοικονόμηση στο ταμείο του super market.
Δεν περιλαμβάνονται τα κρυμμένα έξοδα για την υγεία όπως η παγκόσμια επιδημία παχυσαρκίας και θέματα δημόσιας υγείας που σχετίζονται με τις καρδιακές παθήσεις, του διαβήτη και του. Για να μην αναφέρουμε τις απλήρωτες εξωτερικές παραμέτρους όπως οι χαμηλοί μισθοί για τους εργαζομένους στον τομέα των τροφίμων που συχνά σημαίνουν κυβερνητικές επιδοτήσεις. Δεν συνυπολογίζονται τα περιβαλλοντικά αποτελέσματα της χημικής έντασης και έντασης πετρελαίου γεωργίας, το κόστος για τη διάβρωση του εδάφους, το πραγματικό κόστος του νερού και το της κόστος άρδευσης , των φυτοφαρμάκων, το αποτέλεσμα της απορροής των αποβλήτων που δημιουργεί νεκρές θαλάσσιες ζώνες  από την απορροή αζώτου. 

Η πραγματικότητα είναι ότι η «αξία» και οι «χαμηλές τιμές» των φτηνών φαγητών που βλέπουμε στο super market δεν είναι όλη η αλήθεια. Πληρώνουμε σήμερα με την προσωπική μας υγεία και τους φόρους μας για την συντήρηση του συστήματος υγείας μας και τα παιδιά μας θα πληρώσουν αύριο με υποβαθμισμένο περιβάλλον, βρώμικο νερό και μεγάλα προβλήματα υγείας.
Εμπειρογνώμονες από όλο τον κόσμο συμφωνούν ότι αυτές οι πολύ πραγματικές δαπάνες υπερβαίνουν κατά πολύ τα οφέλη από το "φθηνό" τρόφιμο. υπολογίζονται σε USD 4.8 τρισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο . Αυτά τα χρήματα δεν καταβάλλονται στο ταμείο των super market, αλλά οι καταναλωτές σήμερα και οι μελλοντικές γενιές αύριο θα πληρώσουν αυτό το τεράστιο οικονομικό βάρος μέσω των φόρων και των δαπανών για την υγειονομική περίθαλψη. 

Σήμερα έχει ήδη αρχίζει να ζυμώνεται η ιδέα ότι χρειαζόμαστε ακριβή υπολογισμό του κόστους στην παραγωγή τροφίμων μας οι καταναλωτές να μπορούν να κάνουν επιλογές που περιλαμβάνουν το πραγματικό κόστος του τρόπου με τον οποίο καλλιεργούνται τα τρόφιμα και πώς αυτός επηρεάζει την υγεία μας. Οι αγρότες και οι παραγωγοί τροφίμων θα πρέπει να επιβραβεύονται για την υπεράσπιση του περιβάλλοντος μας, να παράγουν θρεπτικά συστατικά, να παρέχουν αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας και να βελτιώνουν την τοπική τους οικονομία. Αντίθετα συστήματα παραγωγής τροφίμων που μολύνουν το νερό, καταστρέφουν τη βιοποικιλότητα, εκμεταλλεύονται τους εργαζόμενους και παράγουν τρόφιμα χαμηλής περιεκτικότητας σε θρεπτικά συστατικά πρέπει να λογοδοτούν για τα πραγματικά αποτελέσματα της παραγωγής τους.

Στην Ελλάδα, μόνο το 60% των τροφίμων που καταναλώνουμε παράγεται εδώ, και η εξάρτησή μας από τις εισαγωγές για το υπόλοιπο 40% συμβάλλει στην αύξηση των τιμών των τροφίμων σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο ΟΗΕ έχει ήδη προβλέψει αύξηση της τιμής του φαγητού κατά 40% κατά την επόμενη δεκαετία και καθώς μπαίνουμε σε μια νέα περίοδο με ολοένα και πιο απαιτητικές καιρικές συνθήκες, η εξάρτησή μας από ένα σύστημα παγκόσμιων εξαγωγών φαίνεται να μεγαλώνει. Σε μια εποχή κατά την οποία πρέπει να επιδιώξουμε την αύξηση της ποικιλομορφίας και της ικανότητας της εθνικής παραγωγής, τη μετάβαση προς συστήματα που είναι ανθεκτικά στο κλίμα και την οικοδόμηση της επισιτιστικής ασφάλειας, σπαταλούμε τεράστια ποσά χρημάτων για την επιδότηση ενός συστήματος το οποίο θα καθίσταται όλο και πιο δαπανηρό. Αν και τα τρόφιμα που παράγονται βιομηχανικά είναι σχεδιασμένα να είναι φτηνά, είναι στην πραγματικότητα πολύ ακριβά από την άποψη της χρήσης των πόρων, των ζημιών που προκαλεί στο περιβάλλον μας, της τρομερής απώλειας βιοποικιλότητας και του κόστους θεραπείας των ασθενειών σε όλο και πιο άρρωστο πληθυσμό. 

Δεδομένου του αυξανόμενου κόστους των τροφίμων, υποστηρίζουμε την επείγουσα στροφή προς τα συστήματα παραγωγής τροφίμων, τα οποία μπορούν να σχεδιαστούν για να προσφέρουν μια σειρά από περιβαλλοντικά και κοινωνικά οφέλη. Αυτή τη στιγμή η βιομηχανική γεωργική παραγωγή επιχορηγείται και δε δίνει προτεραιότητα σε συστήματα που παρέχουν μακροπρόθεσμα οφέλη. Τα μεγάλα, εντατικά συστήματα λαμβάνουν περισσότερες επιδοτήσεις άμεσης πληρωμής μέσω της ΚΑΠ ή των κρατικών επιδοτήσεων για τα γεωργικά προϊόντα, περισσότερες επιδοτήσεις ενέργειας για τη στήριξη της βαριάς χρήσης πετρελαίου και δεν πληρώνουν κανένα κόστος καθαρισμού για τυχόν αρνητικές επιπτώσεις της παραγωγής στο περιβάλλον . Όταν τα συστήματά αυτά για την παραγωγή τροφίμων μολύνουν το περιβάλλον ή βλάπτουν την υγεία μας, εμείς, οι φορολογούμενοι, είμαστε υπεύθυνοι για την πληρωμή του λογαριασμού. Είτε μέσα από το κόστος για τις υπηρεσίες υγείας μας και την έκρηξη χρόνιων ασθενειών που σχετίζονται με τη διατροφή ή στους λογαριασμούς νερού μας όταν πληρώνουμε για την απομάκρυνση των φυτοφαρμάκων από το πόσιμο νερό μας, Το πρόβλημα είναι ότι το πρόσθετο κόστος είναι συχνά λιγότερο ορατό από το άμεσο, απ΄τό αντίκτυπο που αισθανόμαστε στις τσέπες μας κατά την αγορά των τροφίμων της εβδομάδας.. Πρέπει επειγόντως να διασφαλίσουμε ότι το πραγματικό, μακροπρόθεσμο κόστος του τρόπου παραγωγής του φαγητού μας είναι ορατό για τον καταναλωτή και ο πραγματικός υπολογισμός των αληθινών δαπανών μπορεί να μας βοηθήσει να το κάνουμε αυτό.


Αντί να είναι μια μέθοδος που ενσωματώνει το πραγματικό κόστος στην τιμή λιανικής ενός προϊόντος, η λογιστική πραγματικού κόστους απαιτεί μια σειρά κινήτρων, φόρων, αναδιανομής επιδοτήσεων και πολιτικών πρωτοβουλιών για την τόνωση της ανάπτυξης αειφόρων γεωργικών πρακτικών και θα εξασφαλίσει ότι εκείνα που ρυπαίνουν ή βλάπτουν την υγεία μας, θα πληρώνουν περισσότερα από αυτά που περιορίζουν τη χρήση τους. Απλά πράγματα, όπως οι φόροι στα αζωτούχα λιπάσματα, θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ενθάρρυνση των αγροτών να χρησιμοποιούν λιγότερο και τα κεφάλαια θα μπορούσαν να συμβάλουν άμεσα σε ένα πρόγραμμα για την προώθηση της χρήσης των όσπριων ως εναλλακτική λύση για τον εμπλουτισμό των χωραφιών με άζωτο. Σε ευρύτερο επίπεδο, η πολιτική θα μπορούσε να προχωρήσει σε πολύ πιο ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι επιδοτήσεις. Ίσως τα δισεκατομμύρια ευρώ που πληρώνουν οι Ευρωπαίοι φορολογούμενοι στην Κοινή Αγροτική Πολιτική, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να διασφαλίσουν ότι οι μέθοδοι παραγωγής θα είναι περισσότερο βιώσιμες μακροπρόθεσμα; . 

Σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από αυξανόμενα ευμετάβλητα κλίματα, όπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού πεινάνε, ενώ το ένα τρίτο των τροφίμων μας απορρίπτεται, απλά δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να δουλεύουμε όπως κάναμε μέχρι σήμερα. Τα αειφόρα και ανθεκτικά συστήματα είναι ο μόνος τρόπος για να προσαρμόσουμε μελλοντικά την παραγωγή τροφίμων μας και με αυτόν τον τρόπο να διασφαλίσουμε ότι η πρόσβαση σε ποιοτικά, φρέσκα και υγιεινά τρόφιμααποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα για όλους τους ανθρώπους και όχι προνόμιο όσων μπορούν να πληρώσουν 


Τάσος Τσακάλης

Τρίτη 28 Αυγούστου 2018

Permaculture σε ένα στρέμμα

Το αγρόκτημα Permaculture Limestone στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας είναι ένα λαμπρό παράδειγμα του πώς η permaculture δεν είναι μόνο ο ευκολότερος τρόπος για να αναπτυχθεί η τροφή, είναι επίσης και η πιο παραγωγικός, μακροπρόθεσμα.
Το αγρόκτημα ενός στρέμματος παρέχει φρούτα, λαχανικά και αυγά για 50 οικογένειες χρησιμοποιώντας πρακτικές που αναζωογονούν το έδαφος.











Απέναντι Όχθη

Σάββατο 25 Αυγούστου 2018

Νέο.. “Foodstock” στη Διεθνή Πράσινη Εβδομάδα του Βερολίνου.


Χιλιάδες άνθρωποι και αγρότες με τα τρακτέρ τους συγκεντρώθηκαν στις 18 Ιανουαρίου κατά τη διάρκεια της έκθεσης Διεθνής Πράσινη Εβδομάδα στο Βερολίνο..

Οι διοργανωτές ιδιαίτερα επέκριναν την προτεινόμενη συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ (ΤΤΙΡ). "Πίσω από κλειστές πόρτες διαπραγματεύεται την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για μια συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών, η οποία βλάπτει τους αγρότες και τους καταναλωτές. Η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων δεν θέλει κρέας με ορμόνες με την χρήση γενετικής μηχανικής . ", δήλωσε ο Fritz. Αυτό είναι ακριβώς που εφαρμόζεται με τη σχεδιαζόμενη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου που συνάφθηκε. 





"Το μήνυμά μας σήμερα είναι σαφές: Εάν η ΕΕ χάσει τους μικρούς αγρότες και τα οικογενειακά   αγροκτήματα, τότε θα  χάσει την ιστορία της, θα χάσει τον πολιτισμό του, θα χάσει την ταυτότητά της. Δεν θα υπάρχουν πια ...», Carlo Petrini, ιδρυτής της Διεθνούς Slow Food Movement 

Η Ελλάδα είχε  τον δικό της εκπρόσωπο και ομιλητή τον Παύλο Γεωργιάδη ο οποίος έδωσε μια  καθηλωτική ομιλία  για την κατάσταση στην Ελλάδα, καθώς και το τι συμβαίνει με την εκβιομηχάνιση των γεωργικών προϊόντων διατροφής..







"Αυτό που  συνέβη στο Βερολίνο, είναι πολύ σημαντικό. Δεν αφορά μόνο  τη  βιομηχανίας τροφίμων, ΓΤΟ, ΤΤΙΡ και τα φυτοφάρμακα. Δεν αφορά   μόνο  την  οικολογία, την ελευθερία  των σπόρων, και τη  δημοκρατία.  Χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν για να αγωνιστούν υπέρ της ελευθερίας, υπέρ της συνεργασίας, υπέρ του διαλόγου, υπέρ της ειρήνης και της δικαιοσύνης 25 χρόνια μετά το Βερολίνο γίνεται αλλά μια φορά σύμβολο της ενότητας. Είναι το Woodstock του 21ου αιώνα, και  που ίσως θα πρέπει να ονομάσουμε foodstock. " Πάυλος Γεωργιάδης.






Απέναντι Όχθη

Δευτέρα 13 Αυγούστου 2018

Ο Πλάτωνας εξηγεί τα… fake news

Η αλήθεια δεν υπάρχει. 
Ο Πλάτωνας  έλεγε στους μαθητές του ότι οι άνθρωποι δεν μπορούμε να διακρίνουμε τις αλήθειες, τις άφθαρτες μορφές που συγκροτούν την κοινωνία των ιδεών. 
Οι αλήθειες αποκαλύπτονται μόνο στους σοφούς, σαν σκιές φευγαλέες. 

Ο Καντ, ο Νίτσε, ο Βιτγκενστάιν, ο Ντεριντά, ο Καστοριάδης και ο Φουκό προχώρησαν στις δικές τους πλατωνικές διασκευές και επανέλαβαν ότι η κατάκτηση της απόλυτης αλήθειας δεν είναι εφικτή. 
Η κριτική θεωρία, που βρίσκεται σε περίοπτη θέση στη μοντέρνα φιλοσοφία, πρεσβεύει ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τα πάντα για τίποτα. Κατά συνέπεια, κάθε γνώση είναι παράγωγο μιας εξουσίας, κάθε ιδέα είναι αποτέλεσμα της επιβολής ενός συστήματος σκέψης και κάθε γεγονός είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα. 
Η αλήθεια είναι άλλη στην Αθήνα του Περικλή, άλλη στη Μόσχα του Στάλιν και άλλη στην Ουάσιγκτον του Τραμπ. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όλες οι αλήθειες είναι ισάξιες. Κάθε εποχή κατασκευάζει τις αλήθειες που της ταιριάζουν.
Κάπως έτσι φτάσαμε στην εποχή του Τραμπ όπου η αλήθεια έχει καταστεί συνώνυμο των εναλλακτικών δεδομένων και των ψευδών γεγονότων. Προσοχή: Εφόσον δεν έχουμε πρόσβαση στην απόλυτη αλήθεια, ήταν αναμενόμενο ότι οι σχετικές αλήθειες του μεταπολεμικού κόσμου κάποτε θα κλονίζονταν. Γιατί, όμως, κλονίζονται σήμερα από έναν παγκόσμιο πολιτικό θίασο με προεξάρχοντα τον πρώην παρουσιαστή του «Μαθητευόμενου» (Apprentice); Και γιατί τη θέση τους παίρνουν «αλήθειες» που μέχρι πρότινος θεωρούνταν ψευδείς και περιθωριακές;
Οι… δολοφόνοι
Γιατί οι Eλληνες πιστέψαμε (και πολλοί πιστεύουν ακόμα) ότι το δημόσιο χρέος διαγράφεται και τα μνημόνια σκίζονται «με ένα νόμο κι ένα άρθρο»; Γιατί το 32,22% των Ιταλών ψήφισαν το κόμμα ενός κλόουν, του Μπέπε Γκρίλο; Γιατί η βρετανική κυβέρνηση υπνοβατεί υλοποιώντας την πολιτική του Brexit ενώ γνωρίζει ότι η χώρα θα φτωχύνει; Η απάντηση είναι απλή. Η μεταπολεμική αλήθεια πέθανε και οι δολοφόνοι της είναι δύο: Πρώτον, η οικονομική κρίση του 2008 και δεύτερον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε ό,τι αφορά την οικονομική κρίση, όλες οι οικονομικές έρευνες δείχνουν ότι το διαθέσιμο εισόδημα της μεσαίας τάξης στην Ευρώπη και την Αμερική δεν έχει επιστρέψει ακόμα στο επίπεδο που βρισκόταν πριν από την κρίση. Οι νέοι της Δύσης διαπιστώνουν ότι δεν πρόκειται να πετύχουν την ευμάρεια που κατέκτησαν οι γονείς τους. Η επέκταση της φτώχειας και η επιβράδυνση της κοινωνικής κινητικότητας συνδυάζεται με συσσώρευση πλούτου στο ανώτερο 1% της κοινωνίας σε επίπεδα υψηλότερα από εκείνα που παρατηρήθηκαν τη δεκαετία του 1920. Είναι αναμενόμενο όλο και περισσότεροι πολίτες να είναι ευεπίφοροι σε κάθε είδους εναλλακτικές θεωρίες για τη δυσλειτουργία του καπιταλισμού, όπως έγινε και τη δεκαετία του ’30. Η αλήθεια γίνεται εξαιρετικά σχετική όταν αυξάνεται η αβεβαιότητα για το αύριο και τότε οι απατεώνες βρίσκουν ευκαιρίες για να διαδώσουν ψεύδη ως «νέες αλήθειες». Ιδίως για την Ελλάδα, η οικονομική κρίση είναι τόσο μεγάλη που προκάλεσε εκτεταμένες πολιτικές και εννοιολογικές στρεβλώσεις.
Ο «ανόητος του καφενείου»
Μέσα σε αυτό το φορτισμένο περιβάλλον εμφανίστηκαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το Facebook και το Twitter. Σειρά από πανεπιστημιακές έρευνες στις ΗΠΑ και στη Βρετανία απέδειξαν ότι ο σχεδιασμός των social media ενθάρρυνε τον κατακερματισμό των χρηστών σε αμέτρητους μικρόκοσμους ομοϊδεατών. Κάθε χρήστης προσφέρει θετική ανατροφοδότηση στους υπολοίπους που συγκροτούν τον ίδιο μικρόκοσμο. Το αποτέλεσμα είναι να απολαμβάνουν όλοι την εγκεφαλική ευφορία (που γρήγορα εξελίσσεται σε εθισμό) της συνεχούς επιβεβαίωσης. Κάθε χρήστης κάνει retweet (στο Twitter) ή πατάει το κουμπί «μου αρέσει» στις αναρτήσεις και στα σχόλια των υπολοίπων μελών του ίδιου μικρόκοσμου στο Facebook. Αν διαφωνεί, αν δεν ταιριάζει με τους άλλους, εμπλέκεται σε 2-3 καβγάδες και μετακινείται σε έναν «παράλληλο μικρόκοσμο». Ολοι επιθυμούν τον μικρόκοσμό τους ομοιογενή και «καθαρό» από διαφωνίες προκειμένου να αντλούν σε καθημερινή βάση εθιστική επιβεβαίωση χωρίς παρεμβολές.
Οι ομοϊδεάτες ανάγουν σε «αλήθεια» οποιαδήποτε δική τους παραδοξολογία (π.χ. «μας ψεκάζουν») μέσα από αλλεπάλληλες επιβεβαιώσεις (like, retweet). Χάρη σε αυτό τον μηχανισμό η αλήθεια υποβιβάστηκε στο επίπεδο ενός αγελαίου φαινομένου. Απέκτησαν ψευδαίσθηση αλήθειας ακόμα και οι πιο εξτρεμιστικές απόψεις, ακόμα και οι πιο αστήρικτες θεωρίες συνωμοσίας, ακόμα και οι χειρότερες ανοησίες του καφενείου.
Παλαιότερα ο «ανόητος του καφενείου» αισθανόταν αδύναμος, είπε ο Ουμπέρτο Εκο λίγο πριν πεθάνει το 2016. Εύκολα συμμορφωνόταν με τις κυρίαρχες αλήθειες όταν έβλεπε να τις διατυπώνουν και να τις υποστηρίζουν οι εξουσίες της επιστήμης, της πολιτικής, της οικονομίας, της θρησκείας, των θεσμών, του πολιτισμού και του Τύπου. Σήμερα ο ίδιος ανόητος, φτωχότερος και οργισμένος, συμμαχεί στα social media με άλλους ομοϊδεάτες με αποτέλεσμα να αισθάνεται ισχυρός και να περιφρονεί τις αλήθειες που διακινούν τα κάθε λογής «κατεστημένα». «Κρατήστε την αλήθεια σας για τον εαυτό σας», κραυγάζει. «Εμείς έχουμε τη δική μας αλήθεια».
Επομένως, ο μοιραίος συνδυασμός της κρίσης και των social media εξηγεί γιατί ακόμα και οι πιο ακραίες ιδέες αποκτούν αναπάντεχη ανθεκτικότητα, γιατί η πόλωση επικρατεί ακόμα και για τα πιο επιστημονικώς αντικειμενικά ζητήματα (εμβολιασμός, αγορά ομολόγων, κλιματική αλλαγή κ.ά.) και γιατί οι αλήθειες του χθες υποχωρούν μπροστά στις αλήθειες των απατεώνων της πολιτικής.
Το ελληνικό παράδειγμα
Παρά την επιβολή των εναλλακτικών γεγονότων, η κυριαρχία των κάθε λογής Τραμπ οφείλεται σε μια ψευδαίσθηση. Ο Τραμπ εκφράζει μια μειοψηφία, όπως μειοψηφία εκφράζει και ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα (το 2015 ψηφίστηκε μόλις από δύο στους 10 πολίτες με δικαίωμα ψήφου). Οταν, όμως, η οικονομική κρίση ρευστοποιεί τις κυρίαρχες αλήθειες, τότε μια συνεκτική μειοψηφία με πίστη και φανατισμό μπορεί να κατασκευάσει εναλλακτικές αλήθειες και να επιβληθεί σε μια πλειοψηφία διασπασμένη, απογοητευμένη και βομβαρδισμένη από ψευδείς ειδήσεις. Το troll farm της Αγίας Πετρούπολης που φέρεται να βοήθησε τον Τραμπ, προσφέρει «τεχνογνωσία» ψευδών ειδήσεων σε φιλικά κόμματα σε όλη την Ευρώπη. Στην Ελλάδα ένας στρατός από λογαριασμούς στο Twitter που είναι αδύνατον να υπολογιστεί αν είναι πραγματικοί ή τεχνητοί (bots) ξεκίνησαν να μας βομβαρδίζουν με ψευδείς ειδήσεις το 2012. Συνέχισαν στις εκλογές και το δημοψήφισμα του 2015. Επανεμφανίστηκαν στις πρόσφατες πυρκαγιές. Ο ποταμός από μηνύματα παράλληλης λογικής και μίσους επιβάλλεται γιατί κανένας από τους αντιπάλους της κυβέρνησης δεν έχει αποδεχθεί τη βαθύτερη φύση των social media και δεν έχει επενδύσει στη δημιουργία αντίστοιχων μηχανισμών παραγωγής και πολλαπλασιασμού ψευδών ειδήσεων και μηνυμάτων εναλλακτικής λογικής.
Η εκστρατεία διχασμού και παραπληροφόρησης για κομβικά ζητήματα ενεργοποιεί το μπλοκ του ΣΥΡΙΖΑ, των ΑΝΕΛ και της Χ.Α., ενσπείρει την αμφιβολία, εκφοβίζει ή αποθαρρύνει από τη συμμετοχή τους μετριοπαθείς πολίτες και συμβάλλει ώστε η κυβέρνηση να διατηρεί την πρωτοβουλία των κινήσεων.
Ο δισεκατομμυριούχος με έμβλημα τη γλαύκα της θεάς Αθηνάς
Η ιερά γλαύκα, η κουκουβάγια, που βλέπει στο σκοτάδι με τα σπινθηροβόλα μάτια της είναι το σύμβολο της θεάς Αθηνάς. Συμβολίζει ότι οι σοφοί μπορούν να διακρίνουν την αθέατη αλήθεια που κρύβεται πίσω από τις προσωρινές μορφές. «Κουκουβάγια» αποκαλεί τον εαυτό του ο 72χρονος Αμερικανός δισεκατομμυριούχος Ρόμπερτ Μέρσερ. Εχει ονομάσει «Sea Owl» («Θαλάσσια Κουκουβάγια») το μήκους 64 μέτρων πράσινο γιοτ του και «Owl’s nest» («Φωλιά της Κουκουβάγιας») την έπαυλή του στο Long Island της Νέας Υόρκης. Ο Μέρσερ είναι επιστήμονας ηλεκτρονικών υπολογιστών. Στα νιάτα του εργάστηκε στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης στην IBM και στη συνέχεια ανελίχθηκε στην κορυφή του hedge fund Renaissance Technologies με έδρα τη Νέα Υόρκη.
Στη Renaissance, ο Μέρσερ διοικεί μια ομάδα κβαντικών φυσικών και μαθηματικών που πιστεύουν ότι η «αθέατη αλήθεια» συγκροτείται από απόκρυφους αριθμούς που κυβερνούν τα ανθρώπινα. Αν κατορθώσεις έστω να προσεγγίσεις αυτούς τους ιερούς αριθμούς, τότε μπορείς να προβλέπεις και να επηρεάζεις την έκβαση των γεγονότων. Υπό συνθήκες απόλυτης μυστικότητας (δεσμεύονται με σχετικά συμβόλαια), δημιουργούν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που μελετούν κάθε διαθέσιμο στοιχείο για κάθε τίτλο και αναπτύσσουν στατιστικά μοντέλα που προβλέπουν με ακρίβεια πώς ο τίτλος αυτός θα συμπεριφερθεί στο μέλλον. Με τη γνώση αυτή τοποθετούνται στις αγορές και κερδίζουν δισεκατομμύρια.
Ο Μέρσερ αποφάσισε να επέμβει στην πολιτική μέσα από τον έλεγχό που έχει στην εταιρεία ερευνών Cambridge Analytica και στον ακροδεξιό αμερικανικό ιστοχώρο Breitbart News. Η θυγατέρα του Μέρσερ, Ρεμπέκα Μέρσερ, σύστησε τον Μπάνον στον Ντόναλντ Τραμπ τον Αύγουστο του 2016. Ο Μπάνον ήταν επικεφαλής του Breitbart και στέλεχος της Cambridge Analytica. Η Cambridge Analytica ήταν ένα παράτολμο πείραμα. Εφάρμοσε στις κοινωνίες τις μεθόδους που εφαρμόζει η Renaissance στις αγορές. Επιστράτευσε κβαντικούς υπολογιστές που λειτουργούν με μυστικούς αλγορίθμους.

Tα κεντρικά της Cambridge Analytica στο Λονδίνο. Η εταιρεία εφάρμοσε στις κοινωνίες τις μεθόδους που εφαρμόζει η Renaissance στις αγορές.
Οι υπολογιστές διαμόρφωσαν ψυχογραφήματα για εκατοντάδες εκατομμύρια Αμερικανούς και Βρετανούς χρήστες του Facebook και προσδιόρισαν με ακρίβεια πώς θα συμπεριφερθεί ο καθένας σε δεδομένο ερέθισμα. Ετσι δημιουργήθηκαν τα κατάλληλα ερεθίσματα που εξασφάλισαν τη νίκη του Brexit και την εκλογή του Τραμπ. Προ ημερών, στις 29 Ιουλίου 2018, επιτροπή της Βουλής των Κοινοτήτων στο Λονδίνο δημοσίευσε πόρισμα 98 σελίδων στο οποίο καταγράφονται οι μέθοδοι που εφαρμόστηκαν.
Η στρατηγική στο δημοψήφισμα του Brexit και στις αμερικανικές εκλογές του 2016 αποτελεί μοντέλο χειραγώγησης εκλογών με ψευδείς ειδήσεις (fake news). Το μυστικό του μοντέλου αυτού είναι η επέμβαση στην ισορροπία ανάμεσα στη συμμετοχή και στην αποχή. Η μελέτη των ψυχογραφημάτων ενός πληθυσμού αποκαλύπτει το κομμάτι του εκλογικού σώματος που βρίσκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στη συμμετοχή και στην αποχή. Ο υποψήφιος που έχει πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα βομβαρδίζει τη συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα (αυτούς που δεν έχουν αποφασίσει αν θα ψηφίσουν ή όχι) με fake news. Ο στόχος είναι διπλός: Αφενός να «πειστούν» να απέχουν εκείνοι που είναι έτοιμοι να ψηφίσουν τον αντίπαλο και αφετέρου να φθάσουν στην κάλπη εκείνοι που σκέφτονται να ψηφίσουν τον υποψήφιο.
Πώς κέρδισε ο Τραμπ
Η μελέτη της Cambridge Analytica λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές έδειξε ότι ο Τραμπ είχε μόνο 20% πιθανότητες να εκλεγεί πρόεδρος. Ομως, οι «κουκουβάγιες του Μέρσερ» διέκριναν μέσα στο σκοτάδι ότι η επέμβαση στην ισορροπία ανάμεσα στην αποχή και στη συμμετοχή σε τρεις συγκεκριμένες πολιτείες, στο Μίσιγκαν, στην Πενσιλβάνια και στο Γουισκόνσιν, θα μπορούσε να στείλει τον Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Μέχρι τότε οι δημοσκοπήσεις έδειχναν ότι η Κλίντον κέρδιζε αυτές τις παραδοσιακά δημοκρατικές πολιτείες, για αυτό η υποψήφια δεν τις επισκέφθηκε. Ο Τραμπ όμως τις επισκέφθηκε, ενώ ταυτόχρονα σημειώθηκε ένας πρωτοφανής βομβαρδισμός ψευδών ειδήσεων στο κοινό της αποχής.
Η καμπάνια του Τραμπ έστειλε ψευδείς ειδήσεις στους αριστερούς του Δημοκρατικού Κόμματος, στους μαύρους και στις γυναίκες: ότι η Χίλαρι Κλίντον είναι επικεφαλής κυκλώματος παιδεραστίας σε μια πιτσαρία. Οτι πάσχει από Πάρκινσον. Οτι θεωρεί τους μαύρους αρπακτικά και βιαστές. Οπως έδειξαν εκ των υστέρων συγκριτικές μελέτες ανάμεσα στις εκλογές του 2012 και σε αυτές του 2016, εκατοντάδες χιλιάδες γυναίκες, αριστεροί φιλελεύθεροι και μαύροι που απεχθάνονταν τον Τραμπ πείστηκαν από τα μηνύματα αυτά να απέχουν από τις εκλογές, προκειμένου να μην υποστηρίξουν την «κακιά», «άρρωστη», «ρατσίστρια», «αλαζονική», «εκδικητική» και «ανήθικη» Χίλαρι. Η υποψήφια κέρδισε στην εθνική κάλπη με 3 εκατομμύρια ψήφους, αλλά έχασε μέσα από τα χέρια της τον Λευκό Οίκο γιατί έχασε την Πενσιλβάνια με 46.000 ψήφους, το Γουισκόνσιν με 27.000 ψήφους και το Μίσιγκαν με 12.000 ψήφους. Οι ψευδείς ειδήσεις «έπεισαν» εκατοντάδες χιλιάδες Δημοκρατικούς ψηφοφόρους να κόψουν μόνοι τους το χέρι τους!
Σύμφωνα με ανακοινώσεις του Facebook και των μυστικών υπηρεσιών των ΗΠΑ, πολλά από τα ψευδή μηνύματα και τα bots με τα οποία πολιορκήθηκαν οι κρίσιμοι ψηφοφόροι κατασκευάστηκαν στο μεγάλο troll farm της Αγίας Πετρούπολης και σε «θυγατρική» του που βρίσκεται στα… Σκόπια.
Καθημερινή