Δεν ήταν μόνο η Ελλάδα: Αρχαιολόγοι βρίσκουν πρώιμες δημοκρατικές κοινωνίες και στην Αμερική

Ο υποψήφιος για το πολιτικό αξίωμα βρισκόταν σε μια πλατεία, γυμνός, υποβαστάζοντας τον εαυτό του από τις γροθιές και τις κλωτσιές. Οι ιαχές του πλήθους πάλλονταν γύρω του σαν χτύποι καρδιάς. Οι άνθρωποι για τους οποίους είχε διακινδυνεύσει τη ζωή του σε πόλεμο μετά από πόλεμο εξαπέλυαν χτυπήματα και προσβολές από όλες τις κατευθύνσεις. Ο υποψήφιος αναστέναξε βαθιά. Χάρη στην εκπαίδευσή του ως πολεμιστής, ήξερε ότι έπρεπε να παραμείνει ήρεμος για να φτάσει στην επόμενη φάση της υποψηφιότητάς του.

Αυτό το βασανιστήριο, καταγεγραμμένο από έναν Ισπανό ιερέα περί τα 1500, ήταν απλώς η αρχή της μακράς διαδικασίας προσχώρησης στην κυβέρνηση της μεσοαμερικανικής πόλης της Τλαξκάλα, που χτίστηκε γύρω στα 1250 μ.Χ. στους λόφους που περιβάλλουν τη σημερινή πόλη της Τλαξκάλα του Μεξικού. Μετά την ολοκλήρωση της δοκιμασίας, ο υποψήφιος θα μπορούσε να εισέλθει στον ναό που βρισκόταν στην άκρη της πλατείας και να παραμείνει έως και για 2 χρόνια εκεί, ενώ οι ιερείς θα τον μυούσαν στον ηθικό και νομικό κώδικα της Τλαξκάλα. Θα λιμοκτονούσε και θα τον ξυλοκοπούσαν με μαστίγια μόλις έπεφτε να κοιμηθεί. Αυτός έπρεπε επίσης να προκαλέσει κοψίματα στον εαυτό του σε τελετουργίες αιματοχυσίας. Αλλά όταν θα έφευγε από τον ναό, θα ήταν κάτι περισσότερο από πολεμιστής: θα ήταν μέλος της Συγκλήτου της Τλαξκάλα, ένας από τους 100 περίπου άνδρες που λάμβαναν τις σημαντικότερες στρατιωτικές και οικονομικές αποφάσεις της πόλης.

«Θα ήθελα να δω τους σύγχρονους πολιτικούς να κάνουν όλα αυτά, μόνο και μόνο για να αποδείξουν ότι μπορούν να κυβερνήσουν», λέει ο αρχαιολόγος Λέιν Φάργκερ, που στέκεται στη σκιά μιας από τις πρόσφατα αναστηλωμένες υπερυψωμένες πλατείες της Τλαξκάλα. Ο Φάργκερ διεξάγει έρευνες και ανασκαφές από το 2007, μελετώντας το πολεοδομικό σχέδιο και τον υλικό πολιτισμό ενός τύπου κοινωνίας που πολλοί αρχαιολόγοι πίστευαν κάποτε ότι δεν θα βρουν ποτέ στη Μεσοαμερική: μια δημοκρατία. «20 ή 25 χρόνια πριν, κανείς δεν θα δεχόταν ότι οργανωνόταν με τον συγκεκριμένο τρόπο», λέει ο Φάργκερ, ο οποίος εργάζεται στο ερευνητικό ίδρυμα Cinvestav στη Μερίδα του Μεξικού.

Χάρη εν μέρει στην εργασία του Ρίτσαρντ Μπλάντον, μέντορα του Φάργκερ και ανθρωπολόγου στο Πανεπιστήμιο Πέρντιου του Δυτικού Λαφαγιέτ της Ιντιάνα, η Τλαξκάλα είναι μια από τις πολλές προσύγχρονες κοινωνίες σε όλο τον κόσμο που οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι οργανώνονταν συλλογικά, όπου οι ηγεμόνες μοιράζονταν την εξουσία και οι απλοί πολίτες είχαν λόγο στην κυβέρνηση που εξουσίαζε τη ζωή τους.

Αυτές οι κοινωνίες δεν ήταν κατ’ ανάγκην πλήρεις δημοκρατίες, στις οποίες οι πολίτες ψήφιζαν, αλλά ήταν ριζικά διαφορετικές σε σχέση με τις αυταρχικές, κληρονομικώ δικαίω κυβερνήσεις που βρέθηκαν – ή εικάζεται ότι υπήρχαν – στις περισσότερες πρώιμες κοινωνίες. Βασιζόμενοι στις αρχικά θεωρητικές ιδέες του Μπλάντον, οι αρχαιολόγοι λένε τώρα ότι αυτές οι «συλλογικές κοινωνίες» άφησαν ενδεικτικά ίχνη στον υλικό τους πολιτισμό, όπως είναι η επαναλαμβανόμενη αρχιτεκτονική, η έμφαση στον δημόσιο χώρο έναντι των παλατιών, η εξάρτηση από την τοπική παραγωγή κι όχι από τα εξωτικά εμπορικά αγαθά και η μείωση των οικονομικών ανισοτήτων μεταξύ των ελίτ και των απλών πολιτών.

«Ο Μπλάντον και οι συνεργάτες του χάραξαν έναν νέο δρόμο στην εξέταση των δεδομένων μας», λέει η Ρίτα Ράιτ, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης στην πόλη της Νέας Υόρκης, που ερευνά τον πολιτισμό 5000 χρόνων της Κοιλάδας του Ινδού που βρίσκεται στη σημερινή Ινδία και το Πακιστάν, ο οποίος παρουσιάζει επίσης ενδείξεις συλλογικής άσκησης εξουσίας. «Ένα ολόκληρο νέο σύνολο ακαδημαϊκών γνώσεων προέκυψε σχετικά με τις πολύπλοκες κοινωνίες».

«Νομίζω ότι είναι μια σημαντική ανακάλυψη», συμφωνεί ο Μάικλ E. Σμιθ, αρχαιολόγος στο κρατικό πανεπιστήμιο της Αριζόνα (ASU) στο Τέμπε. «Θα το αποκαλούσα το σημαντικότερο έργο στην αρχαιολογία της πολιτικής οργάνωσης τα τελευταία 20 χρόνια». Αυτός μαζί με άλλους εργάζονται για να επεκτείνουν τις ιδέες του Μπλάντον σε μια δοκιμαστική μέθοδο, ελπίζοντας να εντοπίσουν τα συλλογικά κράτη αποκλειστικά μέσω των αντικειμένων που άφησαν πίσω τους.

Η δημοκρατία δεν είναι μια εφάπαξ υπόθεση. Έρχεται και φεύγει. Είναι πολύ δύσκολο να διατηρηθεί.

Ρίτσαρντ Μπλάντον, Πανεπιστήμιο Πέρντιου

Τη δεκαετία του 1960, οι δάσκαλοι και οι συμμαθητές του Μπλάντον δεν πίστευαν ότι υπήρχαν συλλογικές κοινωνίες στην προκολομβιανή Μεσοαμερική. Οι προσύγχρονες δημοκρατίες όπως η κλασσική Αθήνα και η μεσαιωνική Βενετία θεωρούνταν ένα αμιγώς ευρωπαϊκό φαινόμενο. Η συμβατική σοφία υποστήριζε ότι στις προσύγχρονες, μη δυτικές κοινωνίες, οι άρχοντες αποσπούσαν από τους υπόδουλούς τους εργασία και πλούτο.

Ορισμένοι μεσοαμερικανικοί πολιτισμοί μοιάζουν να ταιριάζουν με το δεσποτικό μοντέλο. Πάνω από 2000 χρόνια πριν, στις πρωτεύουσες των Ολμέκων, Σαν Λορέντζο και Λα Βέντα, κατά μήκος των ακτών του Μεξικού, οι βασιλιάδες είχαν τα πρόσωπά τους χαραγμένα σε κεφαλές από πελώριες πέτρες και ζούσαν σε παλάτια βουτηγμένοι σε εξωτικά είδη πολυτελείας, όπως πράσινη πέτρα και σιδερένιους καθρέφτες. Αιώνες αργότερα, οι βασιλιάδες των Μάγιας της κλασσικής περιόδου στο νότιο Μεξικό και στη Γουατεμάλα κατέγραφαν τις κατακτήσεις, τους γάμους και τις δυναστείες τους σε γλυφές λαξευμένες σε πέτρες. Εν τω μεταξύ, οι απλοί πολίτες ζούσαν ταπεινά σε οικισμούς διάσπαρτους γύρω από την καρδιά των πυραμίδων και των μνημείων της πόλης.

Όμως, καθώς ο Μπλάντον καταχωρούσε με την πάροδο του χρόνου τις έρευνες και τις ανασκαφές του στο Μεξικό, παρατήρησε έναν όλο και πιο μακρύ κατάλογο με τοποθεσίες που δεν συμμορφώνονταν με αυτές τις προσδοκίες. Για παράδειγμα, το Μόντε Αλμπάν, πρωτεύουσα του λαού των Ζαποτέκων στην Οαχάκα, μεταξύ 500 π.Χ. και 800 μ.Χ., δεν παρουσίαζε τις επιδεικτικές αναπαραστάσεις μεμονωμένων ηγεμόνων που ήταν τόσο συνηθισμένες στην τέχνη των Ολμέκων και της κλασσικής περιόδου των Μάγιας. Φάνηκε επίσης να στερείται ανακτόρων και βασιλικών τάφων γεμάτων με πολύτιμα αγαθά. Αντίθετα, οι ενδείξεις εξουσίας ήταν πιο ανώνυμες, συνδέονταν με κοσμολογικά σύμβολα και μακροχρόνιες θεότητες αντί με συγκεκριμένα άτομα.

Τέτοιες αποκλίσεις κίνησαν το ενδιαφέρον του Μπλάντον και τριών συνεργατών του, οι οποίοι συνέλαβαν μια νέα θεωρία, που δημοσιεύτηκε το 1996 στο Current Anthropology. Με βάση κυρίως τα μεσοαμερικανικά παραδείγματα, έθεσαν δύο μορφές, τις οποίες θα μπορούσαν να λάβουν οι κυβερνήσεις. Σύμφωνα με τον  Μπλάντον, οι μορφές αυτές είναι οι «αυταρχικές» και «συλλογικές» κυβερνήσεις. Οι αυταρχικές κυβερνήσεις βασίζονταν στην εξουσία ενός μεμονωμένου άρχοντα και συχνά υποστηρίζονταν από τον πλούτο που συγκεντρωνόταν από τη μονοπώληση των φυσικών πόρων ή τον έλεγχο του εμπορίου. Σκεφτείτε τους Ολμέκους, οι οποίοι έλεγχαν τις βασικές εμπορικές οδούς του κόλπου ή ακόμα και τη σημερινή Σαουδική Αραβία, «όπου η βασιλική οικογένεια ελέγχει τη βιομηχανία πετρελαίου και την χρησιμοποιεί για να χρηματοδοτήσει τις κρατικές δραστηριότητες. Δεν χρειάζεται να λογοδοτούν στον λαό», λέει ο Μπλάντον.

Το Τεοτιουακάν προβληματίζει τους αρχαιολόγους: Εμφανίζει ενδείξεις τόσο αυταρχικής διακυβέρνησης (αυτή η μεγάλη οδός και οι πυραμίδες) όσο και συλλογικότητας (πλέγμα δρόμων και απουσία αναπαράστασης των βασιλιάδων). © MARCOS FERRO/AURORA PHOTOS

Τα συλλογικά συστήματα έδιναν έμφαση στο αξίωμα του άρχοντα, το οποίο θεωρητικά θα μπορούσε να καταλάβει οποιοσδήποτε στην κοινωνία: Ηγέτης γίνεσαι. Δεν γεννιέσαι. Οι φόροι ήταν αυτοί που χρηματοδοτούσαν το κράτος και τους ηγέτες του, και όχι ο εξωτερικός πλούτος. Η Τλαξκάλα, με την τελετουργία πολιτικής μύησης προκειμένου να εισέλθουν άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές τάξεις στο κυβερνόν συμβούλιο, είχε μια συλλογική διακυβέρνηση. Το ίδιο συνέβη και στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ινδία. Ο όρος «συλλογική κοινωνία» με αυτήν τη χρήση δεν σημαίνει απαραίτητα και «σοσιαλιστική κοινωνία», προσθέτει ο Μπλάντον. Οι περισσότερες από τις συλλογικές κοινωνίες που έχει μελετήσει, βασίζουν την οικονομία στην αγορά, μια οικονομία που δημιουργεί φορολογούμενους αρκετά πλούσιους, έτσι ώστε να συμβάλλουν στα δημόσια αγαθά.

Η προοπτική του Μπλάντον «ήταν πολύ ενδιαφέρουσα», λέει η Ράιτ. «Για πολύ καιρό στην αρχαιολογία, αναζητούσαμε τα σημάδια ενός βασιλιά». Τώρα οι ερευνητές έχουν μια θεωρία για να κατανοήσουν τις κοινωνίες φαινομενικά χωρίς βασιλιάδες. Αλλά για να μελετήσουν τις αρχαίες κοινωνίες χωρίς ιστορικά αρχεία, οι αρχαιολόγοι πρέπει να γνωρίζουν τι διακριτά υλικά ίχνη ενδέχεται να έχει αφήσει πίσω της μια τέτοια συλλογική κοινωνία. «Πώς θα φαινόταν πραγματικά επί τόπου; Αυτό ήταν ένα μεγάλο πρόβλημα», λέει ο Μπλάντον. «Πώς θα αναγνωρίζαμε αυτά τα κράτη;»

«Εκεί είναι που βρήκαμε το σπίτι», λέει ο Φάργκερ. Πλαισιώνει την πλατφόρμα που κάποτε κρατούσε μία από τις μεγαλύτερες δημόσιες πλατείες της Τλαξκάλα και κατευθύνεται σε ένα κομμάτι γυμνού εδάφους που περιβάλλεται από πράσινο. Στο βάθος το Ποποκατέπετλ, το πιο διάσημο ηφαίστειο του Μεξικού, καπνίζει στον καθαρό χειμωνιάτικο ουρανό.

Ο Φάργκερ επισημαίνει τις αμυδρές βραχώδεις γραμμές στην αμμώδη γη, όπου στέκονταν τα τείχη πριν από 600 χρόνια. «Ήταν μια σειρά από μικρά δωμάτια που ξαναχτίστηκαν αρκετές φορές, με ένα πάτιο στο σημείο αυτό», λέει, κινούμενος μέσα στον μικρό χώρο. Από ό,τι φαίνεται, δεν ήταν τίποτα ιδιαίτερο. Ένα σύνηθες σπίτι για έναν απλό πολίτη.

«Αλλά κοιτάξτε πού είμαστε», λέει ο Φάργκερ. «Ακριβώς μπροστά από έναν δημόσιο χώρο. Σε οποιονδήποτε άλλο Μεσοαμερικανικό χώρο, δίπλα στην κύρια πλατεία, υπάρχει συνήθως ένα τεράστιο ανάκτορο. Εδώ όμως έχουμε ένα ταπεινό σπίτι».

Τέτοιες αντιθέσεις είναι συνήθεις για την πορεία της Τλαξκάλα, λέει ο Φάργκερ. «Αυτό είναι σαν το Bizarro World του Σούπερμαν. Όλα είναι διαφορετικά από αυτά που περιμένει να δει κανείς στην Μεσοαμερική».

Οι περισσότερες Μεσοαμερικανικές πόλεις συγκεντρώνονταν σε ένα μεγαλειώδες κέντρο με πυραμίδες και πλατείες. Στην Τλαξκάλα, οι πλατείες διασκορπίζονταν σε κάθε γειτονιά, χωρίς σαφές κέντρο ή ιεραρχία. Αντί να κυβερνά από την καρδιά της πόλης, όπως έκαναν οι βασιλιάδες, ο Φάργκερ πιστεύει ότι η σύγκλητος της Τλαξκάλα συναντιόνταν πιθανότατα σε ένα μεγάλο κτίριο που βρισκόταν μόνο 1 χιλιόμετρο έξω από τα σύνορα της πόλης. Αυτή η κατανεμημένη διάταξη είναι επίσης ένδειξη της κοινής πολιτικής εξουσίας, λέει.

Οι αρχαιολόγοι έχουν αποκαλύψει εκδοχές αυτής της ασυνήθιστης διάταξης σε αρκετές άλλες Μεσοαμερικανικές πόλεις. Η μία είναι η πόλη Τρες Ζαπότες που βρίσκεται κατά μήκος της ακτής του κόλπου, η οποία άκμασε από το 400 π.Χ. έως το 300 μ.Χ., τους αιώνες αμέσως μετά την πτώση της Λα Βέντα, της τελευταίας πρωτεύουσας των Ολμέκων. Αν και οι πολίτες της Τρες Ζαπότες διατήρησαν πολλές πολιτιστικές πρακτικές των Ολμέκων, η πόλη τους δεν έμοιαζε καθόλου με τις πρωτεύουσες που υπήρχαν προηγουμένως εκεί, λέει ο Κρίστοφερ Πουλ, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κεντάκι στο Λέξινγκτον, ο οποίος έχει περάσει τα τελευταία 20 χρόνια κάνοντας ανασκαφές εκεί. Αντί να συγκεντρωνόταν σε ένα πολυτελές ανάκτορο, η Τρες Ζαπότες είχε τέσσερις πλατείες τοποθετημένες συστηματικά σε όλη την πόλη. Η καθεμία είχε την ίδια διάταξη με χωμάτινες πυραμίδες και δημόσιους χώρους. Οι ημερομηνίες με τη μέθοδο ραδιοάνθρακα αποκάλυψαν ότι καταλαμβάνονταν την ίδια στιγμή. Ο Πουλ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπήρχαν τέσσερις φατρίες που συνεργάζονταν για να κυβερνούν την Τρες Ζαπότες.

Οι συλλογικές κοινωνίες τείνουν να διατάσσουν τις πόλεις τους με συνήθεις τρόπους, με τις μεγαλύτερες να χρησιμοποιούν ακόμη και δίκτυα, λέει ο Μπλάντον, που διευκόλυναν την πλοήγηση τόσο των κατοίκων όσο και της κυβέρνησης που παρείχε υπηρεσίες. Στην πρωτεύουσα της κοιλάδας του Ινδού, Μοχέντζο-ντάρο, στο σημερινό Πακιστάν, για παράδειγμα, η τέχνη απεικονίζει μερικούς μεμονωμένους ανθρώπους, και τα σπίτια που χτίστηκαν με συνήθη μεγέθη τούβλων, σχηματίζουν οικοδομικά τετράγωνα κανονικού μεγέθους. Το αυστηρό πολεοδομικό σχέδιο ενσωμάτωνε πηγάδια και επέτρεπε σε χιλιάδες ανθρώπους να χρησιμοποιούν τουαλέτες που ήταν συνδεδεμένες με τους πρώτους αποχετευτικούς αγωγούς του κόσμου.

Ιστορία δύο πόλεων

Λίγο πριν την άφιξη των Ισπανών, δύο πολύ διαφορετικές δυνάμεις πολεμούσαν στην καρδιά του σύγχρονου Μεξικού. Η Τενοτστιτλάν, η αυταρχική πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας του Μεξικού, κατακτούσε σχεδόν κάθε κοινωνία που βρισκόταν στο πέρασμά της, αποσπώντας φόρους τιμής και ανθρώπινες θυσίες από χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Η μόνη αντίπαλος της ήταν η Τλαξκάλα, μια συλλογική δημοκρατία που βρισκόταν πάνω στα βουνά και υπερασπιζόταν σθεναρά την ελευθερία της.

Ένα άλλο κοινό χαρακτηριστικό των συλλογικών κοινωνιών είναι η οικονομική ισότητα, την οποία οι αρχαιολόγοι μπορούν να συμπεράνουν από τη σύγκριση των αγαθών πλούσιων και φτωχών ανθρώπων. Στις αυτοκρατορικές κοινωνίες, όπως στην κλασική κοινωνία των Μάγιας, τα πολυτελή προϊόντα, όπως τα περίπλοκά ζωγραφισμένα είδη κεραμικής και ο νεφρίτης, εντοπίζονται μόνο στα ανάκτορα και στους βασιλικούς τάφους. Αντίθετα, στην  Τλαξκάλα άνθρωποι όλων των κοινωνικών τάξεων φαίνεται να είχαν στην κατοχή τους και να χρησιμοποιούσαν κεραμικά είδη με περίτεχνα, πολύχρωμα σχέδια. «Δεν μπορείτε να διακρίνετε μεταξύ πλουσίων και φτωχών με βάση τα πράγματα τους», λέει ο Φάργκερ. Ο Πουλ παρατηρεί παρόμοιο χάσμα στον πλούτο στην Τρες Ζαπότες. Και στην κλασική Αθήνα, ίσως στην πιο διάσημη προσύγχρονη δημοκρατία, «οι πλούσιοι άνθρωποι ζούσαν σε σπίτια που ήταν παρόμοια με αυτά των απλών πολιτών», λέει ο Μπλάντον.

Αλλά ο Σμιθ του πανεπιστημίου ASU προειδοποιεί ότι η οικονομική ισότητα δεν εγγυάται ότι η πολιτική εξουσία μοιράζεται στην κορυφή. «Υπάρχει μια σχέση [μεταξύ τους], αλλά αυτό δεν καθιστά την ανισότητα μέτρο συλλογικότητας, ή το αντίστροφο», λέει. Και παρόλο που συμφωνεί ότι η διάταξη μιας πόλης προσφέρει ενδείξεις για τη διακυβέρνηση, σημειώνει ότι οι ανασκαφές επικεντρώνονται συχνά στον κεντρικό πυρήνα μιας τοποθεσίας και μπορεί να χάσουν τις πιο απόμακρες πλατείες. Για να οριστικοποιηθεί η σύνδεση, οι αρχαιολόγοι χρειάζονται περισσότερα δεδομένα από τα περίχωρα των πόλεων και πιο αυστηρές στατιστικές μεθόδους για να τα ερμηνεύσουν, λέει.

Μέχρι ο υποψήφιος να υποβληθεί στην τελετουργία πολιτικής μύησης της Τλαξκάλα, είχε ήδη αποδείξει την ανδρία του στον πόλεμο. Για αιώνες το κράτος μαχόταν ενάντια στην Αυτοκρατορία του Μεξικού, της οποίας η πρωτεύουσα, Τενοτστιτλάν, βρισκόταν ακριβώς πάνω από τα βουνά στα δυτικά. Εκεί, στην σημερινή πόλη του Μεξικού, μια ευγενής γενιά βασιλιάδων κυβερνούσε από μια μεγάλη κεντρική πλατεία. Η Τλαξκάλα ήταν το μοναδικό πολίτευμα στην περιοχή που εμπόδιζε τον έλεγχο των Mexica, μετατρέποντάς το σε ένα οικονομικό και πολιτικό νησί.

Ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι οι Mexica (που ονομάζονται σήμερα Αζτέκοι) επέβαλλαν εμπορικό αποκλεισμό για να αποδυναμώνουν τους αντιπάλους τους. Παρόλα αυτά, ο Φάργκερ διαπίστωσε ότι ορισμένα αυτοκρατορικά αγαθά, όπως το αλάτι και ο πράσινος οψιανός, εξακολουθούσαν να εισρέουν στην Τλαξκάλα. Από τους 10 τόνους κεραμικών που έχει ανακαλύψει στην πόλη, μόνο τρία ή τέσσερα κομμάτια ανήκουν στους Mexica. Η αναλογία των ισότοπων άνθρακα στους σκελετούς που ανακτώνται κάτω από τις πλατείες υποδεικνύει ότι το καλαμπόκι – που μπορεί να παράγεται τοπικά και να αποθηκεύεται – κυριαρχεί στη διατροφή των ανθρώπων, ακόμη και στην πλούσια σε καλαμπόκι Μεσοαμερική. Όλα αυτά υποδηλώνουν ότι η Τλαξκάλα πρέπει να βασιζόταν στους πολίτες της, και όχι στις συναλλαγές ή στους φυσικούς πόρους, για να χρηματοδοτήσει τις δραστηριότητές της.

Δεν υπάρχουν γραπτές πηγές σχετικά με την οικονομία της Τρες Ζαπότες. Αλλά και εκεί, τα εισαγόμενα προϊόντα ήταν σπάνια, λέει ο Πουλ, πράγμα που σημαίνει ότι και οι τέσσερις κυβερνούσες φατρίες πρέπει να βασίζονταν σε εσωτερικούς πόρους. Αυτό το μοτίβο της είναι τελείως αντίθετο σε σχέση με τον πρόγονό της, την Λα Βέντα, όπου οι αυταρχικοί ηγέτες έλεγχαν το εμπόριο και απολάμβαναν τις εξωτικές πολυτέλειες.

Και οι δύο πόλεις υποστηρίζουν την πεποίθηση του Μπλάντον και του Φάργκερ ότι ο καλύτερος προγνωστικός παράγοντας της συλλογικής κυριαρχίας είναι μια ισχυρή εσωτερική πηγή εσόδων, δηλ. οι φόροι. Οι πηγές εσόδων είναι δύσκολο να εντοπιστούν από αντικείμενα και κτίρια. Ωστόσο, μετά από έρευνα 30 προσύγχρονων κοινωνιών τεκμηριωμένων εθνογραφικά και ιστορικά, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα κράτη με εσωτερικές πηγές εσόδων χαρακτηρίζονται από υψηλό επίπεδο δημόσιων αγαθών και υπηρεσιών, ισχυρή κυβερνητική γραφειοκρατία και πολίτες που έχουν την εξουσία να κρίνουν τις ενέργειες των αρχόντων. «Όταν οι φορολογούμενοι πληρώνουν για το κράτος, τότε οι υπεύθυνοι γνωρίζουν ότι πρέπει να κάνουν το σωστό», λέει ο Μπλάντον.

Τα συλλογικά κράτη μπορεί να έχουν μια άλλη τάση που μπορεί να εντοπιστεί αρχαιολογικά: προσελκύουν ανθρώπους πέρα από τα σύνορά τους, οι οποίοι φέρνουν μαζί τους τέχνεργα που μπορούν να συνδεθούν με άλλους πολιτισμούς. «Όταν υπάρχει ένας συλλογικός σχηματισμός που χρηματοδοτείται από εσωτερικούς πόρους, είναι προς το συμφέρον αυτών που κυβερνούν να προσελκύουν περισσότερους ανθρώπους», λέει ο Γκάρι Φάινμαν, αρχαιολόγος στο Mουσείο Φυσικής Ιστορίας του Σικάγο, Ιλλινόι, και συνεργάτης στην εργασία του Μπλάντον (1996). Η οικονομική ισότητα και οι αγορές μπορούν επίσης να προσελκύσουν μετανάστες στις συλλογικές κοινωνίες. «Οι άνθρωποι κινούνται προς τα εκεί που πιστεύουν ότι υπάρχουν καλύτερες ευκαιρίες. Εκεί όπου μπορούν να ζήσουν. Εκεί όπου τα παιδιά τους θα τακαταφέρουν καλύτερα από εκείνους. Αυτό είναι πάντα ένα κίνητρο», λέει ο Φάινμαν.

Η Τλαξκάλα φιλοξενούσε διαφορετικές εθνοτικές ομάδες, πολλές από τις οποίες αποτελούνταν από πρόσφυγες που εγκατέλειπαν την κυριαρχία των Mexica, σύμφωνα με τα ισπανικά χρονικά. «Απορροφούνταν από την Τλαξκάλα με την προϋπόθεση ότι υπερασπίζονται το κράτος», λέει ο Αουρέλιο Λόπεζ Κοράλ, αρχαιολόγος που εργάζεται στον χώρο του Εθνικού Ινστιτούτου Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Μεξικού. Οι καλύτεροι πολεμιστές, ανεξάρτητα από την εθνότητα τους, δικαιούνταν να ενταχθούν στη σύγκλητο, αν μπορούσαν να αντέξουν την αρχική δοκιμασία. «Είναι το αντίθετο του εθνοτικού εθνικισμού», λέει ο αρχαιολόγος Ντέιβιντ Κάρμπαλο του Πανεπιστημίου της Βοστώνης (BU).

Οι πολεμιστές Τλαξκαλτέκοι βοήθησαν την Ισπανία να κατακτήσει την κοντινή κεντρική πόλη, Τενοτστιτλάν, το 1521. Ο κονκισταδόρος Ερνάν Κορτές περιέλαβε αυτόν τον χάρτη της Τενοτστιτλάν στη δεύτερη επιστολή του προς το ισπανικό στέμμα.

Ωστόσο, τα στοιχεία δεν είναι πάντοτε τόσο εύκολα κατανοητά. Περίπου 100 χιλιόμετρα από την Τλαξκάλα βρίσκεται ένας πολύ διαφορετικός μνημειακός χώρος: το Τεοτιουακάν, το οποίο κυριαρχούσε στο κεντρικό Μεξικό μεταξύ περίπου 100 μ.Χ. και 550 μ.Χ.. Ο μεγάλος Δρόμος των Νεκρών διχοτομεί την πόλη με επιβλητικές δομές, συμπεριλαμβανομένων των τεράστιων πυραμίδων του Ήλιου, της Σελήνης και του Φτερωτού Ερπετού. «Πρόκειται για μια μεγάλη πόλη», λέει ο αρχαιολόγος Σαμπούρο Σουγκιγιάμα στο πανεπιστήμιο του Αϊτσι στο Ναγκακούτε της Ιαπωνίας, ο οποίος έχει ανασκάψει μερικά από τα πιο εικονικά μέρη της πόλης, συμπεριλαμβανομένων των πυραμίδων. «Υπήρχε μια πολύ ισχυρή ηγεσία που σχεδίαζε και εκτελούσε αυτό το μνημειακό εγχείρημα». Ο Σουγκιγιάμα θεωρεί αυτόν τον ηγέτη ως συνήθη αυτοκράτορα – βασιλιά που διέθετε μεγάλη στρατιωτική δύναμη – βασιζόμενος εν μέρει στα όπλα και πολεμικές απεικονίσεις που βρέθηκαν μαζί με τα απομεινάρια μιας μαζικής ανθρώπινης θυσίας και ταφής στην Πυραμίδα του Φτερωτού Ερπετού.

Ωστόσο, η Λίντα Μανσανίγια , αρχαιολόγος στο Εθνικό Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού στην πόλη του Μεξικού, που κάνει ανασκαφές στο Τεοτιουακάν από τη δεκαετία του 1970, βλέπει την ίδια ακριβώς πόλη με διαφορετικό τρόπο. Σημειώνει ότι είναι διατεταγμένη σε ένα δίκτυο, όπου οι πολίτες ζουν σε συνήθη κτίρια που έχουν ταξινομηθεί τακτικά σε όλη την πόλη. Μεγάλοι δρόμοι χώριζαν την πόλη σε τέσσερα τεταρτημόρια, λέει. Κάθε τεταρτημόριο είχε τη δικιά του εικονογραφία –  ιπτάμενα ζώα, αιλουροειδή, φίδια ή κογιότ – που κυριαρχούσαν στην τέχνη και στην κεραμική του. Κάτω από την πυραμίδα της Σελήνης που βρίσκεται κεντρικά, θυσιάζονταν ζώα από κάθε ομάδα μαζί. Η τέχνη δεν απεικονίζει μεμονωμένους ηγέτες ή δυναστείες και η Μανσανίγια ισχυρίζεται ότι το Τεοτιουακάν κυβερνιόταν από ένα συμβούλιο τεσσάρων ηγετών. Ο καθένας αντιπροσώπευε ένα διαφορετικό τεταρτημόριο – ένα είδος συλλογικής κυβέρνησης. Στο Τεοτιουακάν, «Οι ομάδες είναι πιο σημαντικές από τα άτομα», λέει.

Οι διαφορετικές ερμηνείες τονίζουν τις προκλήσεις της εφαρμογής του μοντέλου του Μπλάντον. Ο Σμιθ σημειώνει ότι υπάρχει πάντα κάποια ασάφεια σχετικά με την πολιτική σημασία των φυσικών χαρακτηριστικών μιας τοποθεσίας. Για παράδειγμα, η συνήθης στέγαση του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού και τα εξελιγμένα συστήματα ελέγχου των υδάτων μπορούν να θεωρηθούν ενδείξεις κοινής εξουσίας, αλλά έχουν επίσης ερμηνευθεί ως ενδείξεις ολοκληρωτικού ελέγχου. «Μέχρι να δημιουργηθεί ένα μοντέλο αυστηρό και αποδεκτό από όλους, στο μυαλό μου όλα αυτά θα είναι αρκετά υποκειμενικά και υποθετικά», λέει ο Σμιθ.

Ο Κάρμπαλιο του πανεπιστημίου BU υποστηρίζει ότι η μορφή διακυβέρνησης μπορεί να μην είναι το πιο σημαντικό μέτρο αυτού που ορίζει ως συλλογικότητα ο Μπλάντον. Παρουσιάζει ένα τεράστιο εργαστήριο οψιανού που ανασκάφηκε σε μια απομακρυσμένη συνοικία του Τεοτιουακάν ως σημάδι ότι οι απλοί πολίτες οργανώνονταν από τα κάτω, ανεξάρτητα από ποιος κυβερνούσε από τον Δρόμο των Νεκρών. Αυτό κάνει το Τεοτιουακάν συλλογική κοινωνία, ακόμα κι αν αποδειχθεί ότι είχε έναν μόνο βασιλιά.

Οι κοινωνίες, όπως το Τεοτιουακάν, πολύ απλά δεν υπάγονται σε τακτικές κατηγορίες, λέει ο Πουλ. Ή μπορεί να αλλάξουν οι στρατηγικές με την πάροδο του χρόνου. Στην Τρες Ζαπότες, για παράδειγμα, οι φατρίες της ελίτ μπορεί να έχουν κοινή εξουσία στην πόλη, αλλά οι πρωτεύουσες είχαν στην κατοχή τους κοντινές πόλεις, οι οποίες είχαν μια κεντρική πλατεία σύμφωνα με τη διάταξη της Τρες Ζαπότες. Στη συνέχεια, σιγά-σιγά, το αυταρχικό μοντέλο επέστρεψε στην Τρες Ζαπότες. Γύρω στο 1 μ.Χ., οι τέσσερις ομάδες της πλατείας έχασαν την αρχιτεκτονική τους συνοχή και οι μεμονωμένοι ηγεμόνες εμφανίστηκαν για άλλη μια φορά στην τέχνη της πόλης.

Οι συλλογικές κυβερνήσεις τείνουν να ακμάζουν και να παρακμάζουν. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο, λέει ο Μπλάντον. Στην Οαχάκα, το πολιτικό εκκρεμές μετατοπιζόταν μεταξύ της συλλογικότητας και του αυταρχικού μοντέλου κάθε 200 έως 300 χρόνια. Αυτό φαίνεται κυρίως από τις αλλαγές στις διατάξεις των κυρίαρχων τοποθεσιών και ιστοριών που καταγράφηκαν σε αποικιακά χρονικά. «Η δημοκρατία δεν είναι μια εφάπαξ υπόθεση. Έρχεται και φεύγει. Είναι πολύ δύσκολο να διατηρηθεί», λέει.

Σύμφωνα με την ιστορία, υπήρξε μια ιδιαίτερη ειρωνεία για τη δημοκρατία της Τλαξκάλα, όταν έφτασαν οι Ισπανοί. Μετά από αιώνες αντίστασης στην Αυτοκρατορία του Μεξικού, οι Τλαξκαλτέκοι είχαν τελικά την ευκαιρία να καταστρέψουν τους εχθρούς τους. Συμμάχησαν με τον κονκισταδόρο Ερνάν Κορτές, βοηθώντας τον να σχεδιάσει επιθέσεις στην Τενοτστιτλάν και να προστατεύσει τον στρατό του μετά την αρχική ήττα του. Αυτό επέτρεψε στις ισπανικές δυνάμεις να ανασυνταχθούν και να προσπαθήσουν ξανά – αυτή τη φορά με επιτυχία. «Δεν είμαι σίγουρος εάν η κατάκτηση θα ήταν δυνατή χωρίς τη βοήθεια της Τλαξκάλα», λέει ο Φάργκερ.

Αλλά μόλις οι Τλαξκαλτέκοι έγιναν υπόδουλοι του ισπανικού στέμματος, η δημοκρατία εξαφανίστηκε. Οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τις πλατείες τους στην κορυφή των λόφων και κατέβηκαν στην κοιλάδα, ιδρύοντας τη σύγχρονη πόλη της Τλαξκάλα. Όταν το Μεξικό κέρδισε την ανεξαρτησία του από την Ισπανία 3 αιώνες μετά την κατάκτηση, οι Τλαξκαλτέκοι χτυπήθηκαν ως προδότες και η κοινωνία τους σχεδόν αφανίστηκε. Χρειάστηκαν άλλα 100 χρόνια μέχρι η επανάσταση να επιστρέψει τη δημοκρατία στο σύνταγμα του Μεξικού. Τώρα, φιλόδοξοι υποψήφιοι μάχονται και πάλι για το πολιτικό τους μέλλον – όχι στην πλατεία, αλλά στην κάλπη.

Lizzie WadeMar για το Sciencemag

Μετάφραση για το Νόστιμον Ήμαρ    ...Afterwords

Πολλαπλασιασμός της Ντομάτας με Μοσχεύματα

Με μοσχεύματα μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε αρκετά λαχανικά και κηπευτικά που καλλιεργούμε στον κήπο. Η ντομάτα είναι ένα από αυτά.

Αφαιρούσαμε πλάγιους βλαστούς που αναπτύσσονται από τη μασχάλη των φύλλων, ώστε το φυτό να μην σπαταλά ενέργεια για την βλαστική του ανάπτυξη σε βάρος της καρποφορίας. 

Μπορούμε να τους χρησιμοποιήσουμε για να μεγαλώσουμε νέα φυτά σε νέες θέσεις και έτσι να έχουμε νέα παραγωγή. 

Πώς θα ριζοβολήσουν τα μοσχεύματα ντομάτας;

Είναι πολύ εύκολο και απλό για τα μοσχεύματα ντομάτας να ριζοβολήσουν στο νερό. Οι ρίζες εμφανίζονται γρήγορα και άμεσα σε μερικές μόνο μέρες.

• Αρχικά, αναζητήστε στις ντοματιές σας τους πλάγιους βλαστούς ελαφρά αναπτυγμένους που δεν έχουν οφθαλμούς ανθοφορίας πάνω τους και είναι υγιείς.
• Με ένα αιχμηρό κλαδευτήρι κόψτε τους περίπου 15 με 20 εκατοστά προς τη βάση, εκεί που ενώνονται με το στέλεχος.
• Στη συνέχεια, τοποθετήστε αυτά τα μοσχεύματα σε ένα ποτήρι με νερό και περιμένετε μέχρι να δείτε τις ρίζες.
• Στο νερό, τα μοσχεύματα θα ριζοβολήσουν μέσα σε περίπου μια εβδομάδα και μετά από αυτό το διάστημα, θα είναι έτοιμα για φύτευση στην τελική τους θέση στον κήπο.

Πώς θα φυτέψετε τα μοσχεύματα της ντομάτας απευθείας στο έδαφος για να ριζοβολήσουν;

Οι ρίζες θα γίνουν πιο ισχυρές και θα δυναμώσουν, αν φυτέψετε το μόσχευμα της ντομάτας απευθείας στο έδαφος και το αφήσετε να ριζοβολήσει εκεί. Επιπλέον, μπορείτε να δοκιμάσετε να τοποθετήσετε το μόσχευμα σε ένα κύπελο με μείγμα χώματος και αφού δείτε πως ριζοβόλησε, να το μεταφυτέψετε στο έδαφος. Έτσι, και οι ρίζες θα είναι πιο ανθεκτικές όταν φυτευθούν στο έδαφος και θα μπορέσετε να ελέγξετε πλήρως τη ριζοβολία τους.

Εάν επιλέξετε τη φύτευση σε μείγμα χώματος, κάντε τα παρακάτω βήματα:

• Αφαιρέστε τυχόν άνθη και οφθαλμούς έχει το μόσχευμα ντοματιάς που κόψατε.
• Αφαιρέστε τα φύλλα από τη βάσης προς τα πάνω αφήνοντας μόνο τα δύο κορυφαία.
• Τοποθετήστε το μόσχευμα στο νερό για να μην αφυδατωθεί, ενώ εσείς προετοιμάζετε το μείγμα χώματος.
• 
  
• Για κυπελλάκια, στα οποία θα τοποθετήσετε τα μοσχεύματα για να ριζοβολήσουν, διαλέξτε μικρά κυπελλάκια τύρφης, ή πλαστικά κυπελλάκια ύψους 10 εκατοστών και γεμίστε τα με κομπόστ και χώμα, ενώ μπορείτε να προσθέσετε στο μείγμα βερμικουλίτη και περλίτη.
• Ανοίξτε μια τρύπα με το δάχτυλο ή κάποιο μολύβι στο κέντρο του κυπέλλου, ώστε το μόσχευμα να εισχωρήσει εύκολα μέσα μέχρι το ύψος των φύλλων που αφήσατε.
• Πριν τοποθετήσετε τα μοσχεύματα, μπορείτε να βυθίσετε τη βάση τους σε ορμόνη ριζοβολίας.
• Βάλτε τα κυπελλάκια σε ένα ζεστό και σκιερό χώρο, είτε μέσα σε εσωτερικό χώρο, είτε έξω. Σιγουρευτείτε πως ο ήλιος δεν θα προκαλέσει εγκαύματα στα φυτά προστατεύοντάς τα με ένα διάφανο νάιλον.
• Φροντίστε να διατηρείτε την υγρασία του χώματος και κρατήστε τα σε αυτές τις θέσεις για μια εβδομάδα ώστε να εγκλιματιστούν και στη συνέχεια, σταδιακά, βγάλτε τα στο φως του ήλιου, στην αρχή για λίγες ώρες και κλιμακωτά μετά από μερικές μέρες όλη τη μέρα. Σε αυτό το σημείο, μπορείτε να τα μεταφυτέψετε στις μόνιμες θέσεις τους στον κήπο.

Πλεονεκτήματα από τον πολλαπλασιασμό της ντομάτας με μοσχεύματα

 Πιο αναλυτικά τα πλεονεκτήματα είναι τα εξής:

• Οι ντομάτες που πολλαπλασιάζονται με μοσχεύματα μπαίνουν στην παραγωγή πολύ νωρίτερα απ’ ό τι αν τις ξεκινήστε από σπόρο.
• Με αυτή τη μέθοδο μπορείτε να φυτέψετε ντομάτες μέσα στο καλοκαίρι και σε μήνες που, αν φυτεύατε με σπόρο, οι ντομάτες θα αργούσαν να μπουν στην παραγωγή.
• “Ανακυκλώνετε” τα φυτά που καλλιεργείτε και όταν τα κλαδεύετε δεν πετάτε τμήματα από αυτά, που θα μπορούσαν να είναι πολύτιμα.
• Εξοικονομείτε χρήματα, αφού δεν χρειάζεται να αγοράσετε νέα σπορόφυτα από το φυτώριο ή αναλώσιμα.
• Μπορείτε να κρατήσετε μοσχεύματα προστατευμένα σε ιδανικές συνθήκες στο τέλος της καλλιεργητικής περιόδους, ώστε να ξεχειμωνιάσουν σε ελεγχόμενες συνθήκες και να τα χρησιμοποιήσετε τη νέα περίοδο για να ξεκινήσετε.

Να θυμάστε να λαμβάνετε μοσχεύματα από φυτά που έχουν τις καλύτερες αποδόσεις και τις πιο νόστιμες ντομάτες, μιας και τα φυτά που αναπτύσσονται από μοσχεύματα είναι στην ουσία κλώνοι του αρχικού φυτού και, ως εκ τούτου, διατηρούν όλα τα χαρακτηριστικά του.

Του Θανάση Αργυρόπουλου (Γεωπόνος ΑΠΘ)

H τέχνη του να ζεις σαν θεός ανάμεσα σε ανθρώπους.

Ποιος είναι ο Επικούρειος Άνθρωπος;  

Από την εποχή ακόμα του Επίκουρου η φιλοσοφία του συνάντησε λυσσαλέες αντιδράσεις, συκοφαντήθηκε, κάποιες φορές πλαστογραφήθηκε και διαστρεβλώθηκε 
άγρια από τους αντιπάλους της, αρχικά από τους Ακαδημικούς αργότερα από τους Στωικούς και τέλος από τους Χριστιανούς που όλοι περιέργως είχαν διαχρονικά άριστες σχέσεις με τις εκάστοτε εξουσίες.

Ο αντίπαλος και σύγχρονος του Επίκουρου, διευθυντής της Ακαδημίας Αρκεσίλαος για να εξηγήσει γιατί έχανε σε μόνιμη βάση μαθητές προς τον Κήπο ενώ σπανίως γινόταν το αντίθετο έλεγε περιφρονητικά πως «τον άνδρα μπορείς να τον κάνεις ευνούχο, τον ευνούχο όμως δεν μπορείς να τον κάνεις άνδρα».

Ο Διότιμος ο στωικός συκοφαντούσε τον Επίκουρο αποδίδοντάς του πενήντα αισχρές επιστολές, που ήταν φυσικά πλαστές, όπως μας πληροφορεί ο Διογένης ο Λαέρτιος και που πιθανότατα έγραψε ο ίδιος ο Διότιμος. Το ίδιο έγινε και από τους μαθητές του Ποσειδώνιου του Στωικού, Νικόλαο και Σωτίωνα.
Ο Επίκτητος επίσης τον αποκαλούσε κιναιδολόγο και τον λοιδορούσε με τον χειρότερο τρόπο.

Ο Επικουρισμός με τον υλισμό του και την αθεοφοβία του έγινε το κόκκινο πανί για την Χριστιανική Θρησκεία που αισθάνθηκε ότι απειλείται η πνευματική κυριαρχία της και τον πολέμησε με λύσσα.
Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς έλεγε: «Εάν ο Απόστολος Παύλος χτύπησε τους φιλοσόφους είχε υπ’ όψιν του μονάχα τους Επικούρειους».

Γιατί όμως όλη αυτή η αντίδραση στο συγκεκριμένο φιλοσοφικό ρεύμα που κάνει τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν τουλάχιστον με αμηχανία κάποιον όταν δηλώνει Επικούρειος;

Ποιος είναι τελικά ο Επικούρειος Άνθρωπος;

Η φιλοσοφία του Επίκουρου αποβλέπει στην επίτευξη της "καταστηματικής ηδονής" δηλαδή της κατάστασης εκείνης που συνδυάζει έλλειψη σωματικού πόνου και ψυχική αταραξία και αποτελεί προϋπόθεση για την Ευδαιμονία που είναι και το ζητούμενο.

Οι αρετές όπως η φρόνηση – η μέγιστη αρετή κατά τον Επίκουρο – η δικαιοσύνη, η ανδρεία, η εγκράτεια, η φιλία δεν αποτελούν αυτοσκοπό, αλλά μέσο για την επίτευξη του ηδονικού βίου και επομένως έχουν ωφελιμιστική βάση και δεν επιβάλλονται έξωθεν από κάποια θεότητα.

Για να επιτευχθεί η ψυχική αταραξία ο άνθρωπος πρέπει:

α) να απαλλαγεί από τον αρχέγονο φόβο για τα φυσικά φαινόμενα τους θεούς και τον θάνατο με την νηφάλια μελέτη της Φύσης με βάση τις αισθήσεις και τα συναισθήματά του και σύμφωνα πάντα με τα επιστημονικά δεδομένα και όχι με αστήριχτους μύθους και αυθαίρετες δοξασίες που οδηγούν σε άχρηστες μεταφυσικές αγωνίες, δεισιδαιμονίες και παραλογισμούς που μιζερεύουν και ταλαιπωρούν την σύντομη ζωή του.

β) Nα ιεραρχήσει με φρόνηση τις επιθυμίες του και να επιδιώξει να ικανοποιήσει τις πιο φυσικές από αυτές, που του εξασφαλίζουν την επιβίωση, και έπειτα εκείνες που αφενός είναι μέσα στις δυνατότητές του και αφετέρου θα του προσφέρουν περισσότερο ευχαρίστηση παρά πόνο.

γ) Να αποφύγει να επιδιώξει την ικανοποίηση πλασματικών μη φυσικών επιθυμιών όπως Δόξα, Πλούτο, Επιρροή, Εξουσία, που είναι ακόρεστες, δύσκολα ικανοποιούνται και ακόμα πιο δύσκολα διατηρούνται και βυθίζουν τον άνθρωπο σε ανασφάλεια, καχυποψία, αγωνία, πόνο και δυστυχία χωρίς τέλος. «Τίποτα δεν είναι αρκετό γι εκείνον που θεωρεί λίγο το αρκετό» σημειώνει ο Δάσκαλος.

δ) Να επιδιώξει την ειλικρινή φιλία και να αναζητήσει την προσωπική του ευδαιμονία και ασφάλεια, μέσω της ευδαιμονίας και ασφάλειας της κοινότητας των φίλων.

Η πορεία των πραγμάτων στο Επικούρειο Σύμπαν είναι συνισταμένη τριών παραγόντων:

Της αναγκαιότητας (αίτιο – αιτιατό), του τυχαίου (αστάθμητος παράγων) και της παρέγκλισης που αποτελεί φαινομενικά αναίτια, μη προβλέψιμη, και σε μη καθορισμένο χρόνο ενέργεια που μπορεί να μεταβάλλει την πορεία των πραγμάτων και να οδηγήσει σε απρόβλεπτες διεργασίες.

Η παρέγκλιση είναι ενδογενής ιδιότητα της ύλης και σ’ αυτήν εδράζεται η συνειδητότητα και η ελεύθερη βούληση του Ανθρώπου.

Η ύπαρξη της παρέγκλισης επιβεβαιώνεται σήμερα από την αρχή της απροσδιοριστίας, βασικής αρχής της κβαντικής φυσικής.

Με την παρέγκλιση ουσιαστικά αποσυνδέεται το αίτιο από το αποτέλεσμα και έτσι τίποτα δεν μπορεί να προβλεφθεί εκ των προτέρων.

Ο άνθρωπος λοιπόν δεν είναι έρμαιο καμιάς μοίρας. Είναι αυτός που αποφασίζει ελεύθερα για την πορεία της ζωής του λαμβάνοντας κάθε φορά υπ’ όψιν του τα δεδομένα της συγκυρίας, όπου εκεί βέβαια παίζουν ρόλο και οι αναγκαιότητες και το τυχαίο.

Η ιδέα όμως της ελεύθερης βούλησης και της ανάληψης της ευθύνης των αποφάσεων για την ζωή τους δεν κάνει όλους τους ανθρώπους ευτυχισμένους.
Οι περισσότεροι έχουν την τάση να αποποιούνται το δικαίωμα αλλά και την ευθύνη να αποφασίζουν οι ίδιοι για την ζωή τους και αρέσκονται να τα αναθέτουν σε άλλους, στον αρχηγό της οικογένειας, τον ηγεμόνα, τον πολιτικό, στην μοίρα, στον θρησκευτικό ηγέτη, στον ίδιο τον θεό.
Έτσι έχουν την ψευδαίσθηση ότι απαλλάσσονται από την ευθύνη των επιπτώσεων από μία πιθανή αποτυχία, που κάλλιστα μπορούν να φορτώσουν στις πλάτες αυτών που εμπιστεύθηκαν.

Ο Επίκουρος λοιπόν φαίνεται ότι στην προσπάθειά του να απαλλάξει τους ανθρώπους από τον φόβο των θεών και του θανάτου και να πολεμήσει τις δεισιδαιμονίες και τον παραλογισμό, τους φόρτωσε τον φόβο της προσωπικής ευθύνης για την ζωή τους.
Φόβο που ανά τους αιώνες βρέθηκαν πολλοί καλοθελητές να εκμεταλλευτούν.

Σε άλλους όμως ανθρώπους η συνειδητοποίηση της ελεύθερης βούλησης και της ευθύνης των επιλογών, τους γεμίζει μ’ ένα αίσθημα αυτάρκειας ανεξαρτησίας και δημιουργικότητας. Τους κάνει ηγέτες του εαυτού τους.

Τους ωθεί να ζήσουν την «αυθεντική Ζωή» όπως παρατηρεί ο υπαρξιστής φιλόσοφος Jean – Paul Sartre ο οποίος συμπληρώνει: «Χωρίς δυσκολίες δεν υπάρχει ελευθερία. Τόσο αυθεντικότερη είναι η ελευθερία όσο μεγαλύτερες είναι οι δυσκολίες».

Στην κατηγορία αυτή ανήκουν και οι Επικούρειοι.

Ο Επικούρειος λοιπόν είναι ο δυνατός άνθρωπος.

Γιατί χρειάζεται εσωτερική δύναμη, νηφαλιότητα και φρόνηση για να ελέγξει κανείς τους αρχέγονους φόβους του, να υποτάξει την απληστία και τις άλογες παρορμήσεις του και να ιεραρχήσει τις επιθυμίες του επιλέγοντας να ικανοποιήσει εκείνες που θα του εξασφαλίσουν πρώτιστα την επιβίωση έπειτα την ασφάλεια, την σωματική υγεία και την ψυχική ισορροπία.

Ο Επικούρειος δεν είναι μετριόφρων.

Η μετριοφροσύνη αφορά τους μέτριους και ο Επικούρειος δεν είναι μέτριος αλλά ξεχωριστός άνθρωπος. Δεν είναι επίσης ταπεινόφρων γιατί η ταπεινοφροσύνη αφορά τους ταπεινούς και καταφρονεμένους και ο Επικούρειος δεν είναι ούτε ταπεινός ούτε καταφρονεμένος, αλλά άνθρωπος σοβαρός, με προσωπικότητα αξίες και αυτοπεποίθηση, που παίρνει στα χέρια του το τιμόνι της ζωής του για να την οδηγήσει εκεί που αυτός έχει αποφασίσει.

Ο Επικούρειος δεν βασίζεται ποτέ στην τύχη.

Η τύχη λέει ο Δάσκαλος δεν είναι θεά όπως πολλοί πιστεύουν γιατί είναι άστατη και αλλοπρόσαλλη και από ένα τυχαίο γεγονός μπορεί να προκύψουν τα μεγαλύτερα καλά όπως και τα χειρότερα κακά, αλλά αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αν θα το διαχειριστεί ο άνθρωπος με φρόνηση ή όχι. Στο τέλος της γραφής προσθέτει είναι καλύτερα να πάρουμε με φρόνηση μια απόφαση που θα αποδειχτεί λάθος παρά στην τύχη μία απόφαση που θα αποδειχτεί σωστή.

Ο Επικούρειος είναι άνθρωπος αυτάρκης.

Γνωρίζει ότι όσες λιγότερες εξωτερικές εξαρτήσεις έχει τόσο πιο ελεύθερος είναι.
«Μέγιστος καρπός της αυτάρκειας η Ελευθερία» λέει ο Δάσκαλος « Αυτός που ζει ελεύθερα και ανεξάρτητα δεν μπορεί να αποχτήσει μεγάλα πλούτη, γιατί αυτό απαιτεί δουλοπρέπεια είτε προς τον όχλο είτε προς την εξουσία, μπορεί όμως να έχει όσα χρειάζεται σε συνεχή επάρκεια».

 Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι ο Επικούρειος είναι ολιγαρκής από πεποίθηση όπως π.χ. ο Κυνικός. Θα απολαύσει λοιπόν την πολυτέλεια όποτε του τύχει, γιατί την πολυτέλεια την απολαμβάνουν ηδονικότερα όσοι την έχουν λιγότερο ανάγκη.
Άλλωστε και η λιτότητα έχει τα όριά της, όπως παρατηρεί ο σοφός μας Παππούς και όποιος το παραβλέπει αυτό παθαίνει κάτι αντίστοιχο με εκείνον που δεν βάζει όρια στις επιθυμίες του. Η αυτάρκεια λοιπόν των Επικούρειων ουδέποτε φτάνει στα όρια του ασκητισμού όπως έχει υποστηριχτεί από κάποιους.

Ο Επικούρειος δεν είναι ο άνθρωπος του καθήκοντος.

Οι πράξεις του καθορίζονται από την ελεύθερη βούλησή του και όχι από κάποιο ακαθόριστο ομιχλώδες αίσθημα καθήκοντος προς κάποιον θεό η κάποια ηγεσία. Αυτό σημαίνει ότι είναι δύσκολα διαχειρίσιμος από την Εξουσία.
Ο Επικούρειος θα επιλέξει να ακολουθήσει το μονοπάτι του πόνου αν αυτό τον οδηγεί στην λεωφόρο της ηδονής. Έτσι θα υποστεί τον πόνο και τον κίνδυνο του πολέμου επιδιώκοντας την κατά πολύ σημαντικότερη ηδονή της απόλαυσης της Ελευθερίας και της Ασφάλειας της προσωπικής του, της οικογενείας του και των φίλων του, αλλά αυτό θα είναι συνειδητή δική του απόφαση και όχι καθήκον, όπως ακριβώς έκαναν οι Έλληνες στις Θερμοπύλες, τον Μαραθώνα και την Σαλαμίνα, αλλά και στο Μέτωπο της Αλβανίας στον τελευταίο μεγάλο πόλεμο.

Η στωική έννοια του καθήκοντος που πέρασε στον Χριστιανισμό και τις άλλες μονοθεϊστικές θρησκείες μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνα μονοπάτια. Το δήθεν καθήκον στον θεό οδήγησε στην φρίκη της Ιερής Εξέτασης τον Μεσαίωνα αλλά και αποτέλεσε το πρόσχημα για τις τυχοδιωκτικές Σταυροφορίες της Δύσης με τα τραγικά τους αποτελέσματα την ίδια ιστορική Εποχή και στις μέρες μας σε μαζικά εγκλήματα όπως αυτό της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001.

Το καθήκον προς την ηγεσία, την φυλή και την κακώς εννοούμενη πατρίδα, οδήγησε στο πρόσφατο παρελθόν ένα ολόκληρο Έθνος υψηλής πολιτισμικής στάθμης, να προκαλέσει το μακελειό του Β Παγκόσμιου Πολέμου και τα πρωτοφανή εγκλήματα γενοκτονίας εναντίον άλλων λαών που χαρακτηρίστηκαν σαν Ολοκαύτωμα.

Ο Επικούρειος είναι ένας αισιόδοξος και χαρούμενος άνθρωπος.

Να γελάς και να φιλοσοφείς την ώρα που ασχολείσαι με τις καθημερινές σου υποθέσεις συμβουλεύει ο Δάσκαλος. Να μην αναβάλλεις την χαρά αλλά να γεύεσαι την κάθε πολύτιμη στιγμή της θνητής ζωής σου.
Να απολαμβάνεις αυτά που έχεις και να μην σκοτίζεσαι γι αυτά που δεν έχεις. Να απολαμβάνεις να φιλοσοφείς γιατί η φιλοσοφία είναι η μόνη ενασχόληση που μπορείς να γευθείς τους ηδονικούς καρπούς της άμεσα.
Ποτέ μην πεις ότι είναι νωρίς ή ότι είναι πλέον αργά για φιλοσοφία. Είναι σαν να λες ότι είναι νωρίς η αργά για ευδαιμονία.

Ο Επικούρειος είναι άνθρωπος χαμηλών τόνων.

Δεν κάνει θόρυβο γύρω από το όνομά του, δεν επαίρεται για τον εαυτό του, τις γνώσεις του τις ικανότητές του, τα υλικά του αγαθά, δεν ζητά επιβεβαίωση από τους άλλους γιατί δεν την χρειάζεται. Είναι υπερήφανος γι αυτό που είναι, γι αυτό που αξίζει ο ίδιος. Αυτή είναι και η σημασία του περίφημου "λάθε βιώσας" και όχι ο αναχωρητισμός όπως κακώς πολλές φορές υποστηρίζεται από ορισμένους.

Ο Επικούρειος είναι κοινωνικό ον.

Πιστεύει στην ανάγκη της κοινωνικής συμβίωσης των ανθρώπων η οποία βασίζεται στο κοινωνικό συμβόλαιο, του να μην βλάπτει δηλαδή ο ένας τον άλλο και να επιδιώκουν μαζί την επίτευξη κοινών στόχων που θα διευκολύνουν την ζωή όλων. 
«Το της Φύσεως δίκαιον εστί σύμβολον του συμφέροντος εις το μη βλάπτειν αλλήλους μηδέ βλάπτεσθαι». (Επίκουρος – Κύριες Δόξες)

Είναι δίκαιος και νομοταγής.

Στην δικαιοσύνη και τον νόμο εδράζεται το κοινωνικό συμβόλαιο. «Η αταραξία είναι ο μέγιστος καρπός της δικαιοσύνης». Ο δίκαιος απολαμβάνει την ψυχική γαλήνη, ενώ ο άδικος είναι πάντοτε γεμάτος ταραχή, αφού ζει με τον φόβο της τιμωρίας και της εκδίκησης. Ο Επίκουρος θεωρούσε πως δεν ταιριάζει στον φιλόσοφο ακόμα και όταν αδικηθεί, να συγκρουσθεί ή να εκδικηθεί. ( Φιλόδημος Γαδαρινός : περί Επίκουρου)

Είναι επίσης Δημοκρατικός.

Γιατί μόνο στην δημοκρατία το δίκαιο και ο νόμος απορρέει από τους πολίτες και αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση της ομαλής κοινωνικής συμβίωσης και αλλάζει πάλι από τους πολίτες όταν πάψει να την εξυπηρετεί.
Γι’ αυτόν τον λόγο ο Επικούρειος στέκεται πάντα απέναντι στην Τυραννία. Είναι ξεκάθαρη θέση του Κήπου πως ο Επικούρειος δεν θα γίνει ποτέ Τύραννος.
 «Νόμος που δεν εξυπηρετεί το κοινωνικό συμφέρον δεν είναι δίκαιος νόμος»(Επίκουρος-Κύριες Δόξες).
Την προτροπή του Επίκουρου περί αποφυγής ενασχόλησης με την πολιτική, προκειμένου να διαφυλάξει ο σοφός την προσωπική του γαλήνη, θα πρέπει να την δούμε σαν παραίνεση και όχι σαν δογματική θέση, με φόντο την πολιτική κατάσταση των Ελληνιστικών χρόνων, όπου ο αποδυναμωμένος Δήμος είχε χάσει κάθε δυνατότητα να επηρεάσει τις τύχες της Πόλης και ο πολιτικός είτε είχε μετατραπεί σε χειροκροτητή του ηγεμόνα ( Στρατοκλής) είτε είχε εξοριστεί από την Πόλη(Δημοχάρης).
Ο ίδιος ο Επίκουρος άλλωστε διευκρινίζει: «Όσοι φλέγονται από φιλοτιμία και φιλοδοξία, και δεν μπορούν να κάνουν διαφορετικά, ας ακολουθήσουν τη φυσική τους ορμή για πολιτική. Γιατί η απραγμοσύνη θα τους ταράξει περισσότερο και θα τους πληγώνει, όσο δεν τους γίνεται εκείνο που ορέγονται…» (από Θ 245. Επικ. 555)

Οι Επικούρειοι τιμούν τους θεούς - θεσμούς της Πόλης

Συμμετέχουν και χαίρονται περισσότερο απ’ όλους τις γιορτές και τις εκδηλώσεις της, γιατί αυτές δένουν τους ανθρώπους μεταξύ τους και ανεξάρτητα από την περιουσία τους και την κοινωνική τους θέση, τους κάνουν να αισθάνονται μέλη του ίδιου κοινωνικού συνόλου.
Η κοινωνικότητα είναι λοιπόν για τους Επικούρειους φυσική ανάγκη. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να νοηθεί έξω από τον κοινωνικό του περίγυρο όχι μόνο στονΕπικουρισμό αλλά στο σύνολο της Ελληνικής φιλοσοφίας αντίθετα με τις ανατολικές φιλοσοφίες.

Η Επικούρεια φιλία και παρρησία

Η εξωστρέφεια των Επικούρειων επιβεβαιώνεται από τον κεντρική θέση που κατέχει στην φιλοσοφία τους η φιλία. Δεν αρνούνται ότι η επιδίωξη της φιλίας όπως άλλωστε και της δικαιοσύνης, ξεκινά από ωφελιμιστικούς λόγους, καταλήγει όμως από μόνη της αρετή.
Γιατί ο Επικούρειος θα επιδιώξει την προσωπική του ασφάλεια και ευδαιμονία μέσω της προαγωγής της ασφάλειας και ευδαιμονίας του συνόλου.
Μέσα σε αυτά τα πλαίσια γίνεται κατανοητό, γιατί το αίσθημα της προσφοράς στους άλλους αποτελεί για τους επικούρειους ηδονή και όχι καθήκον. «το εύ ποιείν ήδιόν εστι του εύ πάσχειν» (Το να ευεργετείς είναι ηδονικότερο από το να ευεργετείσαι).

Η ελευθερία του λόγου, η παρρησία των Επικούρειων, είναι βασικό στοιχείο της κοινωνικής τους συμπεριφοράς. Η άσκηση ελεύθερης αλλά καλοπροαίρετης κριτικής, με ευγένεια και νηφαλιότητα, συνδυάζεται πάντα με προσεκτική αποδοχή αντίστοιχης κριτικής από τους άλλους.
Αυτό προϋποθέτει ελεύθερη δημοκρατική κοινωνία χωρίς διαχωρισμούς με βάση το φύλο την περιουσία και την κοινωνική θέση. Αυτό είναι και το μεγάλο πείραμα που γίνεται στον Κήπο μέσα στην καρδιά της καθημαγμένης παρακμάζουσας Αθηναϊκής κοινωνίας των Ελληνιστικών χρόνων.

Με την προώθηση της φιλίας δημιουργούν οι Επικούρειοι ένα στενότερο κοινωνικό κύκλο από ειλικρινείς φίλους, πάντα πρόθυμους να στηρίζουν και να συμπαρίστανται ο ένας στον άλλο, μεταξύ των οποίων η δικαιοσύνη είναι αυτονόητη και δεν χρειάζεται νόμους για να επιβληθεί και σχηματίζουν έτσι ένα πλέγμα προστασίας και ασφάλειας για τον καθένα που συμμετέχει σε αυτόν, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης της κοινωνίας και των θεσμών.
Η Φιλία είναι η Ακρόπολη της Ανθρώπινης Αξιοπρέπειας που παραμένει ελεύθερη ακόμα και όταν το Κάστρο της κοινωνίας και των θεσμών έχει αλωθεί όπως συνέβαινε στην εποχή του Επίκουρου στην Ελληνιστική Αθήνα και όπως δυστυχώς κινδυνεύει να συμβεί στην σημερινή Ελλάδα.

Οι Επικούρειοι δεν φοβούνται τον θάνατο.

Γιατί όσο εμείς είμαστε ζωντανοί αυτός δεν υπάρχει και όταν αυτός είναι παρών δεν υπάρχουμε εμείς για να τον αντιληφθούμε. Πέρα από τον θάνατο δεν υπάρχει τίποτα να φοβηθούμε ή να ελπίζουμε. Και ούτε την ανυπαρξία πρέπει να φοβάται κανείς γιατί ανύπαρκτος ήταν και πριν γεννηθεί.
Ο θάνατος είναι αυτός που δίνει νόημα στην ζωή και κάνει κάθε στιγμή της πολύτιμη και ανεπανάληπτη.
Γι αυτό πρέπει ο άνθρωπος να ζει την κάθε μέρα του σαν να ήταν η τελευταία της ζωής του. Καρπώσου την μέρα όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Ρωμαίος ποιητήςΒιργίλιος. Αυτός που αναβάλλει την χαρά λέει ο Επίκουρος πεθαίνει πνιγμένος στις ασχολίες χωρίς να έχει ζήσει. Και όπως παρατηρεί ο Σενέκας τοπολυτιμότερο αγαθό που μπορεί να προσφέρει ο άνθρωπος στους συνανθρώπους του είναι ο χρόνος του.

Οι Επικούρειοι δεν φοβούνται τους θεούς.

Οι θεοί των Επικούρειων είναι πρότυπα ευδαιμονίας και μακαριότητας για τους ανθρώπους. Δεν είναι φορείς παράλογων ηθικών κανόνων που επιβάλλουν με την αυθεντία τους στους ανθρώπους.

 Ούτε εξευμενίζονται από κανένα ούτε οργίζονται, ούτε μνησικακούν εναντίον κανενός, ούτε τιμωρούν και εκδικούνται, γιατί όπως λέει ο Δάσκαλος αυτό αντίκειται στην μακαριότητά τους και χαρακτηρίζει κατώτερα όντα.

Επομένως οι θεοί δεν παρεμβαίνουν στην πορεία της ζωής των ανθρώπων, αλλά ούτε και αποτελούν αιτία των φυσικών φαινομένων τα οποία υπακούν σε φυσικούς νόμους είτε τους γνωρίζουμε είτε όχι. Οι θεοί είναι φίλοι των ανθρώπων και όχι δυνάστες.

Και οι άνθρωποι δεν έχουν κανένα λόγο να τους φοβούνται, αλλά ούτε και να ελπίζουν τίποτα από αυτούς.

Στις δυσκολίες της ζωής ο άνθρωπος πρέπει να στηρίζεται στους συνανθρώπους του και όχι στους αμέτοχους θεούς.

Γι αυτό το λόγο ο Διογένης ο Οινοανδέας προτείνει να αποδίδονται γελαστά τα πρόσωπα των θεών στα αγάλματα.

Για τους Επικούρειους οι θεοί αντιπροσωπεύουν το πρότυπο της ψυχικής γαλήνης που πρέπει να επιδιώκει ο άνθρωπος.

Γι αυτό και έχουν όλο το δικαίωμα όπως διακηρύσσει ο Δάσκαλος στον επίλογο της προς Μενοικέα επιστολής του, να ισχυρίζονται ότι ζουν σαν θεοί ανάμεσα σε ανθρώπους.


του Δημήτρη Άλτα

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Εγώ ο Εφιάλτης τους

Οι πολλοί δεν με γνωρίζουν μα όλοι ξέρουν το παιδί μου.

Δημοκρατία! Όλοι οι θεωρητικοί την μελετήσανε για να την γνωρίσουν. Αλλοι την αγάπησαν άλλοι την μίσησαν. Οι κοινωνικοί αναμορφωτές την φέραν στα μέτρα τους, σκίζοντας και ράβοντας την. Αφού φτιάξανε όλοι απο μία για να μπορέσουν να χωρέσουν τις αδυναμίες και τα άρρωστα πάθη τους, ισχυρίστηκαν πως αυτοί μόνο έχουν την αποκλειστική πατρότητα.

Το παιδί μου, το θάψανε κάτω απο τόνους λάσπης για να μην το βρεί κανείς να το συγκρίνει. Εγώ ένας άγνωστος με ένα τρομερό όνομα, χωρίς ιστορία, ούτε ανάμνηση. Ο Εφιάλτης ο γιός του Σοφωνίδου!

Η γέννηση της Δημοκρατίας. Μια στιγμή που η ανθρωπότητα δεν θα ξεχάσει ποτέ. Έφερα την εξουσία στους πολίτες. Μιά εξουσία χωρίς πάτρωνες. 140 χρόνια άφησε τον κόσμο κατάπληκτο δείχνοντας τον άνθρωπο στην πληρότητά του, ελεύθερο και ισχυρό. Ο πολίτης δικαστής, νομοθέτης, και οπλίτης για να διατηρεί αυτές τις ιδιότητες.

Δεν την έβγαλα απο το μυαλό μου αλλά απο τον λαό, και αυτό συνιστά τον μεγαλύτερο τρόμο των εξουσιαστών. Η Δημοκρατία δεν είναι εφεύρεση για να προσπαθήσεις να εφαρμόσεις στους ανθρώπους και οι άνθρωποι να αποδεχτούν. Είναι Φύση. Είναι η ανθρώπινη φύση που επιζητά την ελευθερία απο την εξουσία αλλά και την εξουσία για την προσωπική ισχύ. Στην Δημοκρατία αυτά γίνονται μαζί! Εξουσία γιά όλους με κλήρωση. Εξουσία στους πολίτες για να μην τους κυβερνάνε μονάρχες ή ολιγαρχίες. Ουδείς στο σβέρκο των ελευθέρων!

Ο Λαός μετά την νίκη μας στην Σαλαμίνα θέλησε την κατάλυση του καθεστώτος των γαιοκτημόνων. Η διοίκηση του Αρειου Πάγου συγκέντρωνε τα συμφέροντά τους. Μπήκα μπροστά μαζί με τον Αρχέστρατο. Οδήγησα όλους του Αρεοπαγίτες στην βάσανο του Λαϊκού Δικαστηρίου. Δεν άφησα κανένα να αποχωρήσει απο την έδρα του χωρίς να απολογηθεί στην Ηλιαία με την κατηγορία της κακοδιοίκησης. Κίνησα δίκες και έστειλα πολλούς στον θάνατο.

Έγινα ο Εφιάλτης στα όνειρά τους. Όσοι κλέψαν το δημόσιο είχανε λόγο να τρέμουν και μόνο στή θύμησή μου. Με βλέπανε να τους καταδιώκω και να τους συλλαμβάνω, να τους καθίζω στο σκαμνί και να ρωτώ: Πόθεν έσχες; Γιατί λείπουν τόσα απο το δημόσιο ταμείο; Πού βρήκες τόσα χρήματα εσύ;, Μας έκλεψες, μας αδίκησες τώρα θα κριθείς. Χιλιάδες οι Ηλιαστές, με κλήρωση επιλεγμένοι την τελευταία ώρα για να μην μπορούν να λαδωθούν απο τους κατηγορούμενους. Η καταδίκη αναπόφευκτη. Ο Νόμος απόλυτος, είς Θάνατον.

Το όνομα μου συνώνυμο της αγωνίας στον ταραχώδη ύπνο των αδίκων. Ο τρόμος των επαγγελματιών της πολιτικής των ολιγαρχών πάντα ο ίδιος. Να μην σηκώσει ο λαός κεφάλι και πάρει την δικαστική εξουσία για να τους περάσει απο δίκη. Διότι τα εγκλήματα τους πολλά και το σφάγανο βέβαιο. Γιαυτό δεν με γνωρίζετε. Η ιστορία τους με αποσιώπησε.

Ήμουν αδιάφθορος πατριώτης και δίκαιος προς την Πολιτεία. Φτωχός και αλήθεια είναι αυτό ούτε ντροπή, ήμουν αξιοπρεπής και δεν δέχτηκα βοήθεια απο κανέναν. ’καπτος στην απαίτηση των ευθυνών τους, διώκτης. Μόρφωση απέκτησα μεγάλη και φιλόσοφος έγινα..

Η φιλοσοφία μου έλεγε αντίθετα με του Σωκράτη πώς και ο πιό αγράμματος άνθρωπος μπορεί να τα καταφέρει αν η θέση του έχει ευθύνη και το λάθος του μπορεί να επισείσει δημόσια τιμωρία. Η ιδέα για την οποία αγωνίστηκα ήταν πώς η Δημοκρατία κανει ενάρετο τον άνθρωπο όταν την ασκεί, όπως κάνει γυμνασμένο το σώμα η παλαίστρα. Όπως άλλοι λιγότερο αλλοι περισσότερο χτίζουν το κορμί τους και δεν βλάπτωνται, ούτως και στην Δημοκρατία μου αρκετοί διακρίνονται αλλά όλοι ωφελούνται.

Αυτή την φιλοσοφία θεώρησα άξια και τον εαυτό μου ικανό να την υπερασπιστώ δημόσια. Προετοίμασα την επανάσταση με προσοχή. Ο Κίμων με τον στρατό που υποστήριζε τους ολιγαρχικούς ήταν στην Μεσσηνία, ενώ το ναυτικό ήταν στον Πειραιά αγκυροβολημένο.

Αυτή ήταν η στιγμή. Κάλεσα τον λαό στην Εκκλησία του Δήμου και του ζήτησα να αναλάβει την εξουσία απο τους ευγενείς. Σε αυτήν την ιστορική Εκκλησία ο λαός συμφώνησε και βαδίσαμε στον ’ρειο Πάγο. Ευθύς τις πολιτικές εξουσίες του διανείμαμε με τον Αρχέστρατο, άλλες στην Βουλή άλλες στα Δικαστήρια και άλλες τις κρατήσαμε για τον Λαό. Αυτόν το Λαό πλούτισα με πολιτικά δικαιώματα και τα όπλα για να τα υπερασπιστεί. Τώρα ο Δήμος η οργανωτική δομή του Λαού θα κυβερνούσε, και έτσι έγινε.

Αυτήν την επανάσταση που στό όνομά της έκτοτε οι πολιτισμένες κοινωνίες περιστρέφονται την έκανα αναίμακτα. Δεν αντιστάθηκαν σε ένα Λαό ενωμένο και αποφασισμένο με τον στρατό μακριά. Ο Κίμων γύρισε αλλά δεν δοκίμασε να χτυπήσει την επανάσταση. Τον εξορίσαμε λίγο αργότερα ώς εχθρό του Λαού. Η Σπάρτη μας φοβήθηκε και μας έδιωξε απο την συμμαχία της στην πολιορκία της Ιθώμης φοβούμενη τα νέα μας πολιτικά ήθη.

Συγκρούστηκα με τα συμφέροντά τους, πολέμησα την κακία τους και τους έγινα μισητός. Μόνο αν ήμουν Θεός δεν θα μου κάνανε κακό απλά γιατί δεν θα μπορούσανε. Εμένα με σφάξανε πληρωμένοι δολοφόνοι τους την νύχτα. Κανείς τους δεν βρήκε κατι επιλήψιμο να μου προσάψει όσο και να το επιθυμούσανε.

Αυτό που κάνανε οι δειλοί είναι να βάλουν τους θεωρητικούς της εξουσίας των ολιγαρχών να μαγαρίσουν το παιδί μου την Δημοκρατία. Θέλησαν να περάσουν την αποψη πως η Δημοκρατία ήταν συνέχεια της πολιτικής γραμμής του δημοκρατικού κόμματος.

Πρώτα είπαν πώς είχα μέσα στον ’ρειο Πάγο δικό μου άνθρωπο, τον Θεμιστοκλή για να τον εμφανίσουν ώς κοινό καταδότη. Έτριζε τότε η έδρα του κάτω απο τα πόδια του. Επρόκειτο να δικαστεί για συνεννοήσεις με τους Μήδους απο τους Αρεοπαγίτες. Τους μήνυσε πώς θα τους υποδείξει καποιους συνομώτες κατά του πολιτεύματος, δηλαδή εμένα τον Αρχέστρατο και τους δικούς μας και τους οδήγησε στο αρχηγείο μας. Αν ήταν αλήθεια αυτό δεν θα υπήρχε η Δημοκρατία, θα με είχανε εκτελέσει. ’λλωστε όταν έκανα το κίνημα ο Θεμιστοκλής ήταν εξορία, και πίσω εμείς δεν τον καλέσαμε. Δεν ήταν δικός μας, ήθελε την παλιά δημοκρατία του Κλεισθένη. Εγώ ήθελα αυτην που είναι για όλους.

Μετά είπαν αυτο που νομίζει ακόμα και σήμερα ο περισσότερος κόσμος. Πώς ήμουν βοηθός και όργανο του Περικλή και πως έδρασα μετά απο εντολή του! Δεν έπεισαν όμως τον κόσμο και αλλάξαν γραμμή. Ισχυρίστηκαν πώς είμασταν συναρχηγοί που εκμεταλευτήκαμε την απουσία του Κίμωνα στην αριστοκρατική ηγεσία και πως μετά την δολοφονία μου ο Περικλής πήρε τα πρωτεία. Ουδεν ψευδέστερο! Εγώ απελευθέρωσα τον λαό απο τα δύο κόμματα, με το κίνημα μου. Χαριν αυτού του λαικού αναίμακτου πραξικοπήματος ο λαός χειραφετήθηκε. Έγινα ηγέτης του δημοκρατικού κόμματος για να καταλύσω την εξουσία των γαιοκτημόνων και όχι του δημοκρατικού κόμματος. Εκείνη την ίδια ημέρα του κινήματος απο ηγέτης έγινα απλός πολίτης με ίσα δικαιώματα.

Μετά την στρατιωτική ήττα της Δημοκρατίας οι ιστορικοί τους, βάλανε στην θέση του Αθηναϊκού λαού το δημοκρατικό κόμμα και τον Περικλή. Σε τετοιο βαθμό που μια προσωπικότητα θα έθαβε την δημοκρατία, μία θέση στρατηγού που ανανεωνόταν έγινε η «ενός ανδρός αρχή». Ποιός δημοκράτης θα το φανταζότανε τότε, πώς η ιστορία θα παρουσίαζε απόλυτο μονάρχη τον άνδρα που παρακαλούσε κλαίγοντας τους πολίτες-δικαστές για την γυναίκα του. Που δεν μπόρεσε αφού είχε τέτοια εξουσία που του αποδίδουν, να σώσει τους φίλους του απο την καταδίκη σε θάνατο και ο ίδιος να πλήρωνε βαρύτατο πρόστιμο. Ταυτίσαν την δημοκρατία με πρόσωπα για να αλοιώσουν την ουσία της που ήταν η κατάργηση των προσώπων και την ανάδειξη του λαού ως συλλογική οντότητα. Φτάσανε ακόμα να πούν πως ο ίδιος ο Περικλής με δολοφόνησε ή ανθρωποί του απο φθόνο, και αυτό για να αμαυρώσουν ακόμα περισσότερο τους δημοκρατικούς που σκοτώσαν εμένα τον λατρεμένο, τον αγαπημένο του λαού...

Μετά περάσαν τα πυρά τους στην ίδια την Δημοκρατία. Παρουσιάσαν το καθεστώς των γαιοκτημόνων, το καθεστώς του ’ρειου Πάγου ώς δημοκρατία αλλά και το καθεστώς της Σπάρτης σαν την καλλίτερη δημοκρατία. Μετά αρχίσαν να αποδίδουν τις λαθεμένες πολιτικές αποφάσεις του λαού στην δημοκρατία λές και τα σφάλματα δεν είναι χαρακτηριστικό της ανθρωπότητας. Η σφαγή της Μήλου, η δίκη των Στρατηγών και τόσα δημοφιλή...!! Απο τότε με την λασπολογία περί δημαγωγών περιγράψαν την δημοκρατία όμοια με το αντίθετό της λαοκρατίας.

Θέλω να γίνει γνωστό πως η Δημοκρατία έστεκε μακριά απο τα δύο κόμματα που εκπροσωπούσαν οι δύο κυρίαρχες τάσεις στην τάξη των ευγενών. Οι ολιγαρχικοί θέλαν την κατάργηση του καθεστώτος ισονομίας και ισηγορίας του Κλεισθένη και την αφαίρεση των πολιτικών δικαιωμάτων απο τον λαό όπως την δικαστική αρχή που είχε απο τις μέρες του Σόλωνα. Οι δημοκρατικοί θέλαν να μείνουν αυτά και ο λαός να εκλέγει και να ελέγχει τους άρχοντες. Όμως η ανάληψη της πολιτικής εξουσίας απο το δημοκρατικό κόμμα με συναίνεση του λαού δεν είναι δημοκρατία αφού δεν ασκείται απο τον ίδιο τον λαό.

Εγώ έφερα την αυτοκυβέρνηση, όχι την εκλογή. Ακόμα και αν το δημοκρατικό κόμμα κανει φιλολαϊκή πολιτική δεν είναι λαϊκό, αφού ο λαός δεν ασκεί την πολιτική. Ενώ όταν ο λαός αποφασίσει μέσα απο την Εκκλησία του Δήμου, να επιβάλει στερήσεις ή θυσίες λόγω καποιας ανάγκης ή περιστάσεων η εξουσία του παραμένει δημοκρατική.

Δεν είναι η πολιτική που κανει την Δημοκρατία αλλα ποιός την κατέχει.

Ο Σόλωνας μοίρασε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις σύμφωνα με την περιουσία της καθε τάξης. Εγώ μοίρασα εξίσου τα δικαιώματα σε όλους αλλά άφησα τις υποχρεώσεις στους πλουσίους. Έτσι ήταν το δικαιότερο γιατί με αυτόν τον τρόπο ούτε άφησα την πολιτική προνόμιο των εμπόρων, ούτε τους πήρα την περιουσία για να την μοιράσω σε αυτούς που δεν είναι στον χαρακτήρα τους. Με αυτόν τον τρόπο οι πολλοί ελέγχαν τον πλούτο των λίγων χωρίς να χρειάζεται να τον αποσπάσουν, και οι λίγοι έγιναν επιτέλους χρήσιμοι πέραν απο τους εαυτούς τους στο σύνολο με τις χορηγίες και την δίκαια φορολόγηση. Ακόμα περισσότερο γιατί αν τους καταργούσα τα μέσα πλουτισμού η οικονομία θα τελμάτωνε σταδιακά γιατί η ατομική ιδιοκτησία όσο φτωχική και να ήταν θα έπρεπε συνεχώς να κοινωνικοποιείται για να διαμοιράζεται. Κανείς δεν θα ήθελε τότε να αγωνίζεται για να σωρεύσει πλούτο, ο φθόνος και η τυραννία θα μετατρέπαν την δημοκρατία σε τυραννία των πολλών. Έτσι στο πολίτευμά μας υπήρχε και η ισότητα αφού δεν επιτρέπαμε μεγάλη οικονομική ανισότητα αλλά και ελευθερία αφού δεν καταπατούσαμε συμφέροντα.

Δεν μου το συγχώρησαν ποτέ. Με καταδίκασαν στην αιώνια σιωπή. Μαζί με μένα τους λαούς στην άγνοια.

 Με την φωνή μου θα τους θυμίσω τον αιώνιο Εφιάλτη τους! 

Την Δημοκρατία, το Κράτος των Δήμων.

Εφιάλτης του Σοφωνίδου

Φιλόσοφος-ιδρυτής της Δημοκρατίας

Η δημοκρατία «γεννήθηκε» στην αρχαία Αθήνα, αλλά όχι σε μια νύχτα. Χρειάστηκαν αιώνες μέχρι το πολίτευμα να εξελιχθεί, να παγιωθεί και να λειτουργήσει ικανοποιητικά. Υπάρχουν πολλές λέξεις και όροι που σχετίζονται με τη μακρόχρονη ιστορία της δημοκρατίας, η οποία ξεκίνησε τον 8ο αιώνα, μετά την κατάργηση της κληρονομικής βασιλείας. «Το λεξικό» της δημοκρατίας Ζευγίτες και θήτες: οι κατώτερες κοινωνικές τάξεις της εποχής. Ζευγίτες ονομάζονταν όσοι είχαν ένα ζεύγος βοδιών με το οποίο καλλιεργούσαν τη γη. Θήτες λέγονταν όσοι δεν είχαν καμία περιουσία και ειδικά πριν τη δημοκρατία δεν είχαν κανένα δικαίωμα. Κυλώνειο άγος: Είναι τα γεγονότα του 632 π.Χ, όταν ο ευγενής Κύλων επιχείρησε να πάρει την εξουσία και κατέλαβε την Ακρόπολη. Η προσπάθειά του απέτυχε, ο ίδιος κατάφερε να διαφύγει, αλλά οι οπαδοί του την ώρα που κατέβαιναν από τον ιερό βράχο σφαγιάστηκαν, παρά το γεγονός ότι ήταν ικέτες. Έτσι δημιουργήθηκε άγος, που σημαίνει μίασμα, κατάρα και οργή Θεού. Για να μην ηρεμήσουν οι πολίτες οι άρχοντες τους έδωσαν γραπτούς νόμους για να προστατεύονται από την αυθαιρεσία. Ήταν οι δρακόντειοι νόμοι. Σεισάχθεια: από τις λέξεις σείω + άχθος. Ήταν η νομοθεσία του Σόλωνα με την οποία απαλλάχθηκαν οι οφειλέτες από τα χρέη τους και επανήλθαν στην πόλη όσοι είχαν πουληθεί στο παρελθόν ως δούλοι, επειδή αδυνατούσαν να πληρώσουν τα χρέη τους προς τους ευγενείς. Πεισιστρατίδες: οι γιοι του τύραννου Πεισίστρατου Ιππίας, Ίππαρχος και Θετταλός, στους οποίους κληροδότησε την εξουσία. Οι διάδοχοι σε αντίθεση με τον πατέρα τους διακυβέρνησαν σκληρά με αποτέλεσμα να δυσαρεστήσουν τον λαό. «Έδοξε τη βουλή και τω δήμω»: η φράση με την οποία ξεκινούσαν όλα τα ψηφίσματα και έδειχναν τη σημασία της εκκλησίας του δήμου και της βουλής των 500 την περίοδο της δημοκρατίας. Οστρακισμός: το προληπτικό μέτρο του Κλεισθένη για την προστασία του δημοκρατικού πολιτεύματος από επίδοξους τυράννους. Με τη συγκέντρωση 6.000 αρνητικών ονομαστικών ψήφων που γράφονταν πάνω σε κομμάτια από σπασμένα αγγεία (όστρακα), μπορούσε κανείς να εξοριστεί για δέκα χρόνια από την πόλη, χωρίς όμως να χάσει τα πολιτικά του δικαιώματα και την περιουσία του. Μετέπειτα ο οστρακισμός έλαβε χαρακτήρα αντιπολιτευτικό και έγινε πολιτικό εργαλείο για εξόντωση αντιπάλων. Ο οστρακισμός αρχικά καθιερώθηκε ως προληπτικό μέτρο. Σκίτσο: Αλέξανδρος Βασιλόπουλος Εφιάλτης ο Αθηναίος: ο προκάτοχος του Περικλή στην παράταξη των δημοκρατικών που δολοφονήθηκε το 461 π.Χ. Φυσικά δεν έχει καμία σχέση με τον προδότη στις Θερμοπύλες. Ο Εφιάλτης περιόρισε τις δικαιοδοσίες του αριστοκρατικού, ως τότε, Αρείου Πάγου και ήταν από τα πολύτιμα πρόσωπα της δημοκρατικής ιστορίας. Ιδιώτης: προσβλητική λέξη για όσους δεν συμμετείχαν στα κοινά και προτιμούσαν να ασχολούνται με προσωπικά ζητήματα. Μισθοφορά: η αποζημίωση που δινόταν στους φτωχούς για τη συμμετοχή τους στα κοινά, επειδή έχαναν το μεροκάματό τους. Θεωρικά: το εισιτήριο θεατρικών παραστάσεων που εξασφάλιζε το κράτος για τους φτωχούς και αποδείκνυε τη σημασία του θεάτρου στην αρχαιότητα. Λειτουργίες: η φορολογία της αρχαιότητας. Οι έχοντες πλήρωναν και επωφελούνταν οι μη έχοντες και το κράτος. Μια συνηθισμένη και ακριβή λειτουργία ήταν η τριηραρχία κατά την οποία ένας πλούσιος έπρεπε να καλύψει τα έξοδα κατασκευής και συντήρησης μια τριήρους. Επιτάφιος: ο λόγος του Περικλή για του πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού πολέμου, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί «ύμνος προς τη δημοκρατία». Δημαγωγός: από τις λέξεις δήμος+ άγω, δηλαδή οδηγώ τον λαό. Είχε αρνητική σημασία και περιέγραφε τους πολίτες, που με τη ρητορική τους δεινότητα παρέσυραν σε λάθος αποφάσεις την πλειοψηφία στην εκκλησία του Δήμου.... 

Εφιάλτης ο Σοφωνίδου.

Ο ακραίος δημοκράτης

(αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του Άγγελου Βλάχου

«Η ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ»)

Το όνομα Εφιάλτης είναι πασίγνωστο. Είναι το όνομα του προδότη που αποκάλυψε στον Ξέρξη την ύπαρξη του κρυφού μονοπατιού Ανοπέα από το οποίο πέρασε ο Υδάρνης με μια μονάδα του περσικού στρατού που κύκλωσε τον Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Έχει γίνει συνώνυμο τρομακτικού ονείρου και, κατ’ επέκταση, με άλυτο πολιτικό ή κοινωνικό πρόβλημα, κοινώς βραχνάς.

Άγχος και τρόμο θα είχε προκαλέσει στους Αθηναίους ολιγαρχικούς (αριστίνδην - πλουτίνδην) των μέσων του 5ου αι. π.Χ. ο Εφιάλτης ο Σοφωνίδου, μεγαλύτερος στα χρόνια από τον Περικλή και καθοδηγητής του, που κατόρθωσε ν’ αφαιρέσει από τον Άρειο Πάγο πολλές από τις αρμοδιότητές του και να αποχρωματίσει οριστικά το δημοκρατικό πολίτευμα από κάθε ολιγαρχική απόχρωση. Η απόγνωση των ολιγαρχικών τούς οδήγησε μέχρι της δολοφονίας του Εφιάλτη από τον Ταναγραίο Αριστόδικο το 461 π.Χ.

«Ἐφιάλτην μέν οὖν, φοβερόν ὄντα τοῖς ὀλιγαρχικοῖς καί περί τάς εὐθύνας καί διώξεις ταῶν τόν δῆμον ἀδικούντων ἀπα­ραίτητον, ἐπιβουλεύσαντες οἱ ἐχθροί δ’ Ἀριστοδίκου τοῦ Ταναγρικοῦ κρυφαίως ἀνεΐλον» (Πλουτ. Περικλής, 10).

Εκτός του ότι ο Εφιάλτης ήταν ο τρίτος “μεταρρυθμιστής” (η μεταρρύθμισή του δεν είχε βεβαίως το εύρος και το βάθος των δύο πρώτων (Σόλωνος και Κλεισθένους), ξέρομε ελάχιστα πράγματα γι’ αυτόν. Ασφαλώς δεν ανήκε στην τάξη των πλουσίων και ασφαλώς ήταν ισχυρή προσωπικότης. Επίσης ασφαλώς θα είχε παράσχει σημαντικές υπηρεσίες για να αναδειχθεί “προστάτης” του Δήμου. Αναφέρεται ότι “τριάκοντα μόναις (ναυσί) Ἐφιάλτην ἐπέκεινα πλεῦσαι Χελιδονίων” (Πλουτ. Κίμων, 13) και τούτο είναι βεβαίωση ότι αναδείχθηκε στρατηγός. Το γεγονός ότι έπλευσε με πολεμικά πλοία πέρα από τα νησιά Χελιδόνιοι θα θεωρήθηκε επίτευγμα επειδή ήταν πρόκληση προς τον Αρταξέρξη αφού δεν είχε ακόμη συναφθεί η “ειρήνη του Καλλία” (449 π.Χ.).

Η μεταρρύθμιση του Εφιάλτη (461 π.Χ.) είχε καθαρά πολιτικό και όχι κοινωνικό χαρακτήρα, αφού μόνο 4 χρόνια αργότερα έγιναν δεκτοί και οι ζευγήτες ως άρχοντες ενώ προηγου­μένως δεν ήσαν εκλέξιμοι παρά μόνο οι πεντακοσιομέδιμνοι και οι ιππείς.

Ο Αριστοτέλης (Αθ. Πολ., 25, 1) αναφέρει τα εξής: “...γενόμενος τοῦ δήμου προστάτης Ἐφιάλτης ὁ Σοφωνίδου, δοκῶν καί ἀδωροδόκητος είναι καί δίκαιος πρός τήν πολιτείαν, ἐπέθετο ταῇ βουλῇ (του Αρείου Πάγου)...”, δηλαδή έστρεψε τις ενέργειες του εναντίον του Αρείου Πάγου. Άρχισε από την καθαίρεση πολλών Αρεοπαγιτών προκαλώντας δίκες εναντίον τους όσον αφορά τον τρόπο που είχαν ασκήσει την εξουσία τους. Αφού μείωσε την δημοτικότητα του θεσμού, αφαίρεσε, με απόφαση του Δήμου, όλες τις “πρόσθετες” εξουσίες που καθιστούσαν τον Άρειο Πάγο “φύλακα της πολιτείας” και τις μετέφερε στην Εκκλησία του Δήμου και στην Ηλιαία.

Η αοριστία της διατυπώσεως “ἅπαντα περιείλετο τά ἐπίθετα δι’ ὧν ἦν ἡ τῆς πολιτείας φυλακή” (Αριστ. Αθ. Πολ., 25, 2) μας αναγκάζει ν’ αναζητήσομε, ποιες ήσαν αυτές οι “πρόσθετες εξουσίες” του Αρείου Πάγου τις οποίες του αφήρεσε ο Εφιάλτης και τι σήμαινε “ή τής πολιτείας φυλακή”.

Ίσως μια ικανοποιητική απάντηση είναι τα ακόλουθα:

Όλοι όσοι ασκούσαν δημόσιο λειτούργημα προτού αναλάβουν τα καθήκοντά τους υφίσταντο την “δοκιμασία” και όταν τελείωνε η θητεία τους υφίσταντο λεπτομερή έλεγχο, την “εὐθύνη”. Έπρεπε ν’ αποδώσουν λογαριασμό της διαχειρίσεώς τους και να υποβάλουν γενική έκθεση πεπραγμένων. Είναι πλέον πιθανό ότι την αρμοδιότητα της “δοκιμασίας” και της “εὐθύνης” είχε, πριν από την μεταρρύθμιση του Εφιάλτη, ο Άρειο Πάγος, πράγμα που σήμαινε ότι είχε ένα είδος γενικής επιβλέψεως και ελέγχου επί των δημοσίων λειτουργιών. Επί πλέον κατά την νομοθεσία του Σόλωνος, ο Άρειος Πάγος ήταν αρμόδιος να αποφασίσει επί των “εισαγγελιών” εναντίον εκείνων που ήσαν ύποπτοι συνωμοσίας κατά του πολιτεύματος. Αλλά οι “εισαγγελίες” πέρασαν στην αρμοδιότητα της Βουλής τω 500, η οποία είχε αρμοδιότητα και για την “δοκιμασία” των αρχόντων. Αυτή πρέπει να ήταν η μεταρρύθμιση του Εφιάλτη και ήταν σοβαρό πλήγμα εναντίον των ολιγαρχικών αφού ο Άρειος Πάγος - εξ ορισμού συντηρητικό όργανο αποτελούμενο απ πρώην άρχοντες - στερήθηκε της “δοκιμασίας” και της “ευθύνης”.

Η δολοφονία του Εφιάλτη φαίνεται να οφείλεται περισσότερο σε προσωπικούς εκδικητικούς λόγους (αρεοπαγίτου ή αρεοπαγιτών που είχαν εκδιωχθεί από το σώμα ύστερα από καταγγελίες του Εφιάλτη) παρά σε πολιτικούς λόγους για να απαλλαγούν οι ολιγαρχικοί από έναν δραστήριο και επικίνδυνο εχθρό. Ακραίος δημοκράτης, αν είχε ζήσει ίσως θα είχε έρθει σε διάσταση με τον Περικλή που, αριστοκράτης αυτός, και έχοντας ως Αλκμεωνίδης διασυνδέσεις με τους Φιλαΐδες, τον Κίμωνα και την αδελφή του Ελπινίκη, δέχθηκε συμβιβασμούς μαζί τους.

    

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΕΦΙΑΛΤΗ
 

Αθήνα 462 π.χ....Τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, κυρίως αυτά που αποζούσαν απο τη θάλασσα, καθώς και τα μεσαία στρώματα που ασχολούνταν με το εμπόριο και τη ναυτιλία, όταν συνειδητοποίησαν τη δύναμη που τους έδινε ο στόλος, άρχισαν να κινούνται για την κατάλυση του καθεστώτος των γαιοκτημόνων ευγενών. Το κίνημά τους απέβλεπε στη ριζική αλλαγή του καθεστώτος και όχι απλώς στην αφαίρεση της διοίκησης από τον Άρειο Πάγο και στην επαναφορά του πολιτεύματος του Κλεισθένη. Απαιτούσαν την κατάργηση των κοινωνικών διακρίσεων σε ευγενείς και λαό, και την πλήρη εξίσωση όλων των πολιτών. Έτσι άρχισε ένα λαϊκό κίνημα για την ανατροπή του καθεστώτος των γαιοκτημόνων ευγενών και την εγκαθίδρυση της εξουσίας του λαού. Ηγέτης του επαναστατικού αυτού κινήματος έγινε ο Εφιάλτης, ο γιος του Σοφωνίδου, με πιθανό συνεργάτη τον Αρχέστρατο, στον οποίο η ιστορία δεν κάνει καμία αναφορά. Αυξανομένου του πλήθους, λέει ο Αριστοτέλης, έγινε ηγέτης του λαού ο Εφιάλτης, ο γιος του Σοφωνίδου, ο οποίος εθεωρείτο πατριώτης αδιάφθορος, και επιτέθηκε στη Βουλή του Αρείου Πάγου. Όταν το λαϊκό κίνημα απόκτησε δύναμη, ο Εφιάλτης χρησιμοποίησε τα δικαστήρια της Ηλιαίας που είχε θεσπίσει ο Σόλων και πέρναγε απ’ αυτά το ένα μετά τον άλλο τους Αρεοπαγίτες με την κατηγορία της κακοδιοίκησης. Κατά πρώτον εξόντωσε πολλούς από τους Αρεοπαγίτες, κινώντας εναντίον τους δίκες σχετικές με τη διοίκησή τους. Ο Εφιάλτης έγινε ο φόβος και ο τρόμος των Αρεοπαγιτών και όλων εκείνων που αδικούσαν το λαό, γιατί έτρεμαν στη σκέψη ότι αργά ή γρήγορα θα πλήρωναν για τις αδικίες τους. Ζούσαν συνεχώς μ' αυτή την αγωνία που τους έκανε να μη μπορούν να κοιμηθούν, γιατί μόλις τους έπαιρνε ο ύπνος, έβλεπαν τον Εφιάλτη να τους καταδιώκει για να τους τιμωρήσει. Έτσι επικράτησε μέχρι σήμερα να λέγεται Εφιάλτης κάθε τρομακτικό όνειρο που καταπιέζει την ψυχή και προκαλεί αγωνία. Η επίσημη ιστορία, από φόβο μήπως τον... αδικήσει, προτίμησε να τον αποσιωπήσει. Έτσι ο μεγάλος αυτός επαναστάτης δεν είναι γνωστός παρά μόνο στους ειδικούς της ιστορίας, ενώ ο συνώνυμός του Εφιάλτης, ο Τραχίνιας, ο προδότης των Θερμοπυλών, είναι γνωστός στους πάντες.

Υ.Γ.

Ένα απόσπασμα από το βιβλίο "Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΊΑ ΤΟΥ ΕΦΙΑΛΤΗ" (η εξουσία των πολιτών) που έγραψε ο Χρήστος Γ. Ρήγας. Εκδόσεις ΕΛΕΥΣΙΣ 2008. Με γλαφυρό τρόπο ο Ρήγας φωτίζει αθέατες πλευρές της ιστορίας. Εξαιρετικό από κάθε άποψη.